Medicijncontrole

Giftige hoestdrank eist deze keer vooral de levens van Gambiaanse kinderen

In beslag genomen hoestdranken. De gezondheidsautoriteit in Gambia probeert hoestdranken zo veel mogelijk van de straat te krijgen. Beeld AFP
In beslag genomen hoestdranken. De gezondheidsautoriteit in Gambia probeert hoestdranken zo veel mogelijk van de straat te krijgen.Beeld AFP

In Gambia stierven afgelopen maanden 69 kinderen, vermoedelijk na het drinken van een giftig hoestdrankje. Waarom ontglipte de fatale stof alle veiligheidscontroles?

Anne ter Rele

Eerst begeven de nieren het. Dan het centrale zenuwstelsel. Dan gaat ademen steeds lastiger. Het lichaam stopt langzaam met functioneren, totdat het niet meer kan.

In het West-Afrikaanse land Gambia stierven sinds eind juli tot afgelopen zaterdag 69 kinderen als gevolg van acuut nierfalen. De vermoedelijke oorzaak: een ogenschijnlijk onschuldig hoestdrankje, waarover de Wereldgezondheidsorganisatie vorige week een alarmerend rapport publiceerde. In plaats van het gangbare en veilige glycerine zou in het hoestdrankje het giftige di-ethyleenglycol verwerkt zijn. Een lelijk goedje, een soort antivries. Met name voor kinderen kan het drinken ervan fataal zijn.

Toen eind juli het aantal Gambiaanse kinderen met acuut nierfalen opvallend snel steeg, verbood de overheid snel de verkoop van hoestsiroop. “Maar tot voor kort werd het stofje nog verkocht in privéklinieken en ziekenhuizen”, zei de Gambiaanse gezondheidswetenschapper Mustapha Bittaye tegen persbureau Reuters.

In vogelvlucht bezoeken de Gambiaanse autoriteiten apotheken en marktjes, samen met het Rode Kruis. Ook gaan ze langs bij mensen thuis om die fatale hoestdrankjes zo snel mogelijk te traceren en te vernietigen. Uitsluiten dat de giftige hoestdrank ook naar landen buiten Gambia is verspreid via de zwarte markt, dat kan niet, zei de directeur-generaal van de Wereldgezondheidsorganisatie vorige week.

Nederlands schandaal

Het is niet de eerste keer dat di-ethyleenglycol leidt tot nierfalen en uiteindelijk het overlijden van tientallen kinderen. In 1996 stierven 85 kinderen in Haïti door het drinken van een giftige siroop tegen koorts, keel- en hoofdpijn. De verantwoordelijke: het Nederlandse bedrijf Vos, uit Alphen aan den Rijn, een tussenhandelaar van de medische grondstof voor het ‘medicijn’.

Mariama Kuyateh (30) met een foto van haar zoon Musawho in Banjul, die hoofdstad van Gambia. De jongen stierf door acuut nierfalen. Vooral kinderen kunnen ernstig ziek worden en sterven na het nuttigen van een hoestdrank met een giftig ingrediënt. Beeld AFP
Mariama Kuyateh (30) met een foto van haar zoon Musawho in Banjul, die hoofdstad van Gambia. De jongen stierf door acuut nierfalen. Vooral kinderen kunnen ernstig ziek worden en sterven na het nuttigen van een hoestdrank met een giftig ingrediënt.Beeld AFP

Door een test van een ingeschakeld extern laboratorium ontdekte Vos dat de glycerine in de siroop niet voldoende zuiver was, al vóórdat het goedje de kust van Haïti bereikte. “Maar toen was de grondstof al onderweg, via het Duitse moederbedrijf Helm, dat de goederen uiteindelijk naar Haïti doorspeelde”, vertelt Wilbert Bannenberg, gezondheidsconsultant en voorzitter van de stichting Farma Ter Verantwoording. “Vos en Helm riepen de grondstof niet terug, met de dood van tientallen kinderen als gevolg.”

Er zijn meer voorbeelden. In 2006 overleden in Panama 115 mensen door het goedje, toen di-ethyleenglycol in 260.000 medicijnflesjes belandde. Ook in Bangladesh, Nigeria en India ging het fout, met tientallen doden tot gevolg.

Di-ethyleenglycol is kortom een silent killer, waarvan de mogelijk catastrofale gevolgen al jaren bekend zijn. Waarom ontglipte het giftige hoestdrankje dan tóch alle controles en kon het ongestoord van het Indiase Haryana naar de Gambiaanse binnenlanden reizen?

Wat is di-ethyleenglycol?

Om medicijnen op te lossen in stroperige drankjes, gebruiken medicijnproducenten vaak glycerol, ook glycerine genoemd. Het is een kleurloze vloeistof, die is op te lossen in water. Zuivere glycerol is gangbaar in medicijnen en – niet onbelangrijk – ontzettend veilig.

De niet-zuivere versie, di-ethyleenglycol of DEG, lijkt qua molecuulformule sterk op glycerine. De verschillen voor de gezondheid zijn echter groot: di-ethyleenglycol is erg giftig en medisch onbruikbaar. Oplossingen van DEG worden gebruikt als antivries. Wie het stofje inneemt, kan problemen krijgen met het centraal zenuwstelsel, de lever en de nieren. Met name voor kinderen kan dat fatale gevolgen hebben.

Andere grondstof

Wat duidelijk is: ergens in de lange schakel van de Indiase fabriek tot de Gambiaanse apotheek is iets goed misgegaan met de controle van de hoestdrank. “Dat begint al bij het bedrijf dat de grondstoffen levert”, zegt Bannenberg. Volgens de fabrikant Maiden Pharmaceuticals zijn de grondstoffen geleverd door ‘betrouwbare, gecertificeerde’ bedrijven. “Toch controleert een gedegen producent altijd nog in een lab welke vloeistof is geleverd: het veilige glycerol, of het giftige di-ethyleenglycol.”

Volgens Bannenberg heeft Maiden Pharmaceuticals, dat de grondstoffen verwerkt tot hoestdrankje, die extra labcontrole mogelijk niet uitgevoerd. “Dat is gevaarlijk, want de stoffen zijn op het oog niet van elkaar te onderscheiden.”

De medicijnfabriek Maiden Pharmaceuticals heeft sowieso een slechte reputatie. In 2014 kwam het bedrijf op een Vietnamese zwarte lijst van 39 farmaceutische bedrijven vanwege een gevaarlijk slecht productie. Daarmee volgde Vietnam de Indiase staat Bihar, die daartoe in 2011 al besloot. En in 2018 vervolgde een Indiase medicijninspecteur het bedrijf omdat het niet zou voldoen aan kwaliteitseisen. Toch kreeg het bedrijf een Good Manifacturing Practice-certificaat van de regionale medicijnautoriteit in de staat Haryana.

Medicijnfabriek van de wereld

India is de grootste producent van generieke medicijnen ter wereld. Op generieke medicijnen zit geen patent, waardoor deze goedkoper zijn dan merkmedicijnen, terwijl ze dezelfde stoffen bevatten. Die lage prijzen zijn belangrijk voor India, waar een groot deel van de bevolking geen zorgverzekering heeft.

Als huisbrouwer van generieke geneesmiddelen vervult India een belangrijke rol op het wereldtoneel. De helft van India's medicijnindustrie, ter waarde van 42 miljard dollar in 2021, is bestemd voor het buitenland. Ruim 50 procent van de generieke medicijnen in Afrika komt uit India.

Uit het zicht

Het gebeurt vaker dat slechte middelen door de Indiase controle glippen, zegt Leena Menghaney van Artsen Zonder Grenzen India. In 2015 ontdekten onderzoekers van de Universiteit van Maryland dat Indiase bedrijven soms kwalitatief mindere, en goedkopere, medicijnen produceren voor markten met een zwak controlesysteem, met name in Afrika en Zuidoost-Azië.

“De 28 regionale medicijncontroleurs in India opereren redelijk uit het zicht van de professionelere, landelijke autoriteit”, vertelt Meghaney. “Daardoor kunnen ondermaatse en soms zelfs giftige medicijnen de markt op komen.” De kans dat die ondermaatse medicijnen in Europa of de VS terechtkomen, is overigens klein, omdat de Amerikaanse en Europese autoriteiten FDA en EMA extra strenge veiligheidscontroles uitvoeren.

“Vooropgesteld: een groot deel van de Indiase medicijnen is van goede kwaliteit”, vertelt Nicole Spieker, CEO van Pharmaccess, een non-profit die zich inzet voor gezondheidszorg in Afrika. “Omdat India erin slaagt de prijzen laag te houden, vervult het land een belangrijke rol in de medicijnvoorziening. Maar er wordt in India ook veel geld verdiend aan de productie van slechte medicijnen, en zelfs nepmedicijnen.”

Gambiaanse haven

Niet alleen aan de Indiase kant van het verhaal ging het mis met het fatale hoestdrankje. Het giftige middel is immers óók door de Gambiaanse controle gekomen. “Waar Nederlandse autoriteiten samples van geïmporteerde medicijnen meestal structureel op kwaliteit controleren, lukt dat in Gambia vaak niet”, vertelt Spieker. “Er werken soms maar drie of vier inspecteurs in de haven, die samen alle binnenkomende geneesmiddelen moeten inspecteren.” Dus vindt die controle meestal steekproefsgewijs plaats. Is één sample goed? Dan mag de rest ook door.

De productie van medicijnmaker Maiden Pharmaceuticals in India is stilgelegd, omdat de autoriteiten concludeerden dat het bedrijf tal van regels had gebroken, ‘zowel bij de productie als de testwerkzaamheden’. Er loopt een onderzoek in India en Gambia naar de rol van het bedrijf in de giftige hoestdrank. Beeld AFP
De productie van medicijnmaker Maiden Pharmaceuticals in India is stilgelegd, omdat de autoriteiten concludeerden dat het bedrijf tal van regels had gebroken, ‘zowel bij de productie als de testwerkzaamheden’. Er loopt een onderzoek in India en Gambia naar de rol van het bedrijf in de giftige hoestdrank.Beeld AFP

Ook corruptie verzwakt het reguleringssysteem, zegt Spieker. “Het gebeurt regelmatig dat controleurs aan de haven worden omgekocht, en dat de medicijnen ongezien het land ingaan.”

Landinwaarts komen de medicijnen terecht in een onoverzichtelijk transportproces. “Medicijnen in Afrika moeten vaak verre, onherbergzame plekken in de binnenlanden bereiken”, zegt Spieker. Daarom gaat een pakketje van de ene tussenhandelaar naar de andere. “Wat die tussenhandelaren onderweg met de medicijnen doen, is niet transparant. Het kan best zijn dat een medicijn in goede staat aankomt in de haven, maar dat handelaren de medicijnen vervangen met nepmedicijnen of zelfs met gevaarlijke stoffen.”

Verandering

Door ondermaatse controles en een wirwar van handelaren bereiken ondermaatse medicijnen te vaak de keukenkastjes van patiënten. Van de medicijnen in arme landen voldoet 10 procent niet aan de eisen van de Wereldgezondheidsorganisatie, meldde die onlangs.

Dat moet veranderen, vinden farmaceuten in verschillende Afrikaanse landen. Daarom wordt, nog op kleine schaal, geëxperimenteerd met digitale technieken, die inzicht bieden in de reis van het medicijn, vertelt Spieker. “In Nigeria zetten producenten QR-codes op pakjes medicijnen. Zo kunnen apothekers van kleine ziekenhuizen beter controleren langs welke tussenhandelaren zo’n medicijn is gegaan, ook als een pakket in een kleine winkel in de middle of nowhere ligt.”

Landen zoals Nigeria en Ghana ondernamen al wettelijke actie, door de verkoop van medicijnen afkomstig van enkele ondermaatse Indiase leveranciers te verbieden. En Spieker werkt in Ghana met Pharmaccess aan Med4all, “een soort een bol.com voor kleine ziekenhuizen, waarop farmaceuten en ziekenhuizen zonder tussenpartijen medicijnen kopen.”

Maar de beste oplossing voor de lange termijn, volgens Spieker: het Afrikaanse continent moet zelf óók medicijnfabrieken gaan bouwen. “De pandemie liet zien hoe snel het continent zonder medicijnen komt te zitten als de nood hoog is, denk aan de coronavaccins. Als een medicijnfabriek in eigen land staat, klaag je ook harder als er wat mis is.”

Vernietigde medicijnen

De jacht op de fatale hoestdrankjes is intussen in volle gang. Meer dan 16.000 producten zijn inmiddels gelokaliseerd en vernietigd, meldde een Rode Kruis-medewerker onlangs aan de BBC. De productie van Maiden Pharmaceuticals is inmiddels gestopt, nadat de Indiase medicijnautoriteit had geconcludeerd dat het bedrijf tal van regels had gebroken, ‘zowel bij de productie als de testwerkzaamheden’. Zowel de Indiase overheid als de Gambiaanse overheid onderzoeken de zaak verder.

“Het is tijd dat de Indiase overheid de controle op medicijnen verbetert”, zegt Leena Menghaney van Artsen Zonder Grenzen. “De export van goedkope medicijnen brengt een grote verantwoordelijkheid met zich mee.”

De ouders van de overleden kinderen beraden zich op een rechtszaak tegen de Gambiaanse staat. “Dit mag nooit meer gebeuren”, zei Mariam Sisawo, die haar vijf maanden oude dochter Aisha verloor, tegen de BBC. “Voordat medicijnen het land inkomen, moet goed worden gecheckt of ze geschikt zijn voor menselijke consumptie, of niet. Dit is een les voor de ouders, maar vooral een grote verantwoordelijkheid voor de nalatige overheid.”

Lees ook:

Europa zorgde voor zichzelf en liet Afrika in de steek

De omikron-variant kon ongestoord rondgaan in Afrika, waar nog geen 8 procent van de bevolking is gevaccineerd. Dat had meer moeten zijn, maar bij het vaccin-verdeelprogramma Covax ging veel fout.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden