De piramides bij Meroë in Noord-Soedan, die bedreigd worden door het wassende water van de Nijl.

Archeologie Soedan

Gezwollen Nijl bedreigt piramides van de zwarte farao’s

De piramides bij Meroë in Noord-Soedan, die bedreigd worden door het wassende water van de Nijl.Beeld Reuters

Nu de Nijl uit zijn oevers is getreden, zijn veel piramides en andere oudheden in Noord-Soedan niet meer veilig. Het water van de rivier overstroomt nu de oude hoofdstad Meroë.

De tempel en het koninklijke badhuis staan al onder water, hoort archeologe Tomomi Fushiya van de Universiteit Leiden van haar Soedanese collega’s. Sinds 2014 doet zij elk jaar onderzoek naar sporen van het dagelijks leven in vroegere tijden in Amara West, een paar honderd kilometer ten noordoosten van Meroë. Fushiya kent ook de situatie bij Meroë goed. “Normaal ligt de Nijl er ruim 500 meter vandaan. De schade van de overstroming is nog onbekend.” 

Archeologe Tomomi Fushiya

De gebouwen, die vaak meer dan 2500 jaar oud zijn, zijn opgetrokken uit leem en zandsteen en kunnen slecht tegen water, legt Fushiya uit. Met zandzakken wordt nu gepoogd de unieke gebouwen te beschermen ­tegen het wassende water.

De Witte en Blauwe Nijl, die 200 kilometer zuidelijk in de Soedanese hoofdstad Khartoem samenvloeien, zijn ver buiten hun oevers getreden door overvloedige regenval. Al ruim 1,7 miljoen mensen moesten de afgelopen maand vluchten voor het water. Voorlopig is het einde van de slag­regens, de hevigste in decennia, niet in zicht.

Dat betekent weinig goeds voor diverse oude Soedanese koningssteden, zoals het oude koninkrijk van Kush (vanaf 800 voor Christus) en het nog veel oudere Kerma, dat dateert uit 2500 voor Christus. De tempels en piramides zijn vaak moeilijk te vinden, zegt Fushiya, omdat ze diep in de woestijn verscholen liggen. Behalve naar Meroë, zijn er geen geasfalteerde wegen. Landkaarten of wegwijzers ontbreken. “Alleen met een gids zijn de antiquiteiten te vinden.”

En dat zijn er heel wat. Het gebied vanaf Meroë tot de grens met Egypte herbergt zo’n 220 piramides, meer nog dan in Egypte. Het zijn de overblijfselen van het rijk van de zwarte farao’s, van de Nubische koningen en koninginnen, over wie nog niet zoveel bekend is. Dat er verschillen zijn tussen de zwarte farao’s en hun collega’s in Egypte, is wel duidelijk.

Beeld Louman & Friso

Anders dan bij de Egyptenaren stonden de koninginnen op gelijke voet met hun man. “De erfopvolging liep via de moeder, niet via de vader”, zegt Fushiya. “Vanuit de Afrikaanse traditie hadden zij meer macht dan hun vrouwelijke evenknieën in Egypte. Dat zie je terug in de beelden. Bij zwarte farao’s wordt een echtpaar even groot afgebeeld. Bij Egyptische farao’s is de koningin altijd een stuk kleiner dan de man.”

“De Nubische koningen waren geen vazallen van de Egyptische”, vertelt Lara Weiss, conservator van de collectie Egypte van het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden. De geschiedenis kent periodes waarin het noorden van Soedan werd overheerst, maar ten tijde van de 25ste dynastie (712-653 voor Christus) regeerden de zwarte farao’s juist over Egypte en Nubië. Farao Piye en zijn nazaat ­Taharqa veroverden en bestuurden in de zevende eeuw voor Christus een enorm rijk vanuit Kush. “Honderden jaren nadat de Egyptische farao’s hun macht aan de Romeinen hadden overgedragen, regeerden de Nubische ­koningen nog tot 400 jaar na Christus”, benadrukt Weiss het verschil.

De lokale bevolking verzamelt zich bij zonsondergang rond de piramides van Meroë in Begrawiya in het noorden van Soedan.

Toch staat al zeker een eeuw vooral de Egyptologie in de belangstelling; de schatten in sarcofagen en tombes, ­begrafenisrituelen, de religie, de militaire macht van de farao’s, de bouwtechnieken en de inrichting van de ­samenleving. Over het Nubische tijdperk – van 2500 voor Christus tot bijna 3000 jaar later – is veel minder ­bekend. “Over de hoogtijdagen van de 25ste dynastie weten we veel, maar over al die andere eeuwen is nog steeds niet veel duidelijk”, zegt Fushiya.

Niet alleen verschilden de Soedanese farao’s van die van Egypte, ook hun bouwstijl was anders. De meer dan 200 piramides die de Nubiërs sinds de dood van Taharqa hebben gebouwd, zijn kleiner en steiler dan de Egyptische. Ook de grafkamers verschillen. In Egypte werden farao’s bijgezet in een koningskamer midden in de piramide. In Soedan ligt de grafkelder, die uit meerdere kamers bestaat, soms wel tien meter onder de piramide. Een grote schacht was nodig om die te bereiken. Door het al eeuwen stijgende grondwater staan veel grafkelders onder water. Hierdoor werden ze – anders dan in buurland Egypte – niet geplunderd.

Het stijgende water zorgt voor extra uitdagingen voor de onderzoekers. Zo doen Amerikaanse onderwater­archeologen bij de historische stad ­Napata onderzoek naar de piramide van farao Nastasen, uit de derde eeuw voor Christus. De toegang tot de grafkelder met drie kamers is inmiddels uitgegraven, maar de tombe staat onder water. Door duikers is vastgesteld dat de sarcofaag onaangetast is. Binnenkort wordt die geopend, maar eerst moet het water uit de diepe grafkelder worden gepompt.

Behalve het water ligt er volgens ­Fushiya een nieuwe bedreiging voor het onderzoek naar de Nubische piramides en farao’s op de loer. “De laatste vijf jaar neemt het plunderen hand over hand toe.” Een maand geleden wist een bende met twee zware graafmachines bij Jabal Maragha enkele ­piramides plat te walsen. Ze groeven er diepe schachten onder, op zoek naar goud.

Lees ook:

De oudste ontwikkelde cultuur van Afrika

Welk land heeft meer piramides dan Egypte? Welke hiërogliefen zijn nog niet ontcijferd? De antwoorden zijn te vinden in Soedan, waar het archeologisch werk in de kinderschoenen staat.

Miljoen mensen in Soedan ontheemd door ‘ergste overstroming van de Nijl in honderd jaar’

Een zware overstroming van de Nijl teistert Soedan en Zuid-Soedan. Al meer dan een miljoen mensen zijn op de vlucht.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden