The Lancet

Gezaghebbend corona-onderzoek ingetrokken omdat het gebaseerd is op rammelende gegevens

Beeld Brechtje Rood

In het oppertijdschrift van de wetenschap, The Lancet, stond een onderzoek dat nooit die publicatie had mogen halen. Het was uitgerekend dat ene artikel dat enorme impact had.

Het is voor een wetenschappelijk tijdschrift ongeveer het gênantste wat er kan gebeuren. The Lancet, zo’n beetje de allerhoogste top van geleerdheid, moest deze week een artikel terugtrekken. Het was precies dat ene artikel dat wereldwijd meteen de aandacht had getrokken.

Het was ook precies dat ene artikel dat meteen had geleid tot beleidsingrijpen. De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) had het nog niet uit of besloot meteen tientallen onderzoeken naar chloroquine te stoppen. In sommige landen, zoals in Frankrijk, kregen dokters de opdracht om per direct te stoppen met het voorschrijven van chloroquine of hydroxchloroquine aan mensen met Covid-19.

Het onderzoek waarover in The Lancet werd bericht, toonde namelijk aan dat het middel eerder een schadelijke dan heilzame werking had op mensen met Covid-19. Ze gingen eerder sneller dood dan dat ze beter werden.

Dat hadden Amerikaanse artsen weten vast te stellen na onderzoek van gegevens van 96.000 patiënten uit 671 ziekenhuizen op zes continenten. Althans, dat stond er.

Het bericht sloeg in als een bom, omdat het ooit als malariamedicijn begonnen (hydrox)chloroquine op allerlei plekken op de wereld inzet is geworden van politiek. In Frankrijk wordt het, in navolging van een obstinate arts in Marseille, gepropageerd door vooral linkse tegenstanders van president Macron. In de Verenigde Staten wordt de geneeskrachtige werking ervan juist verkondigd door rechts; onder meer president Trump is een fanatiek voorstander.

Het heeft al tot eindeloos veel gekrakeel geleid, maar voor- noch tegenstanders van chloroquine konden nog bogen op een echt, deugdelijk uitgevoerd wetenschappelijk onderzoek – tot op 22 mei The Lancet verscheen.

De Franse arts Didier Raoult, die een sterk voorstander is van het voorschrijven van chloroquine aan patiënten met Covid-19.Beeld AFP

Fout na fout doemde op

Maar ook nu is er geen uitsluitsel. Het wetenschappelijke onderzoek van The Lancet, blijkt nu, was helemaal geen onderzoek. Het was gebaseerd op gegevens van een heel klein Amerikaans bedrijfje dat Surgisphere heet en wat die ook heeft verzameld, een juiste basis voor zo’n publicatie kan het nooit zijn geweest.

Dat werd duidelijk toen artsen uit de hele wereld na publicatie in de gegevens doken. Al snel bleek dat gegevens uit Australië gerubriceerd stonden onder ‘Azië’. Dat werd nog gecorrigeerd. Maar daarna doemde fout na fout op. In Brazilië bijvoorbeeld ontdekte een arts dat er melding werd gemaakt van drie patiënten in Afrika op een moment dat daar nog maar twee officiële besmettingen waren gemeld. In New York zag een ander dat er iets mis was met het gerapporteerde sterftepercentage op de ic’s. Geen ziekenhuis had ooit van Surgisphere gehoord.

Eén van de artsen die het onderzoek publiceerden, dr. Mandeep Mehra, heeft inmiddels zijn excuses aangeboden. Hij erkent dat de database die hij gebruikte ongeschikt was. Die database was van het bedrijfje Surgisphere, dat zegt gegevens te hebben van 1200 ziekenhuizen op zes continenten. Dat nooit eerder iemand deze ogenschijnlijke onderzoeksgoudmijn had gebruikt, deerde Mehra blijkbaar niet.

De wetenschapsredacteur schreef eerder science-fiction

Meteen na de publicatie in The Lancet over chloroquine, vroegen collega-onderzoekers om inzage in de data. De computers van Surgisphere bleven echter potdicht. Daarna achterhaalden journalisten dat de directeur van Surgisphere nog maar een paar maanden in het dataverzamelingswezen zat. Deze 41-jarige Sapan Desai was afgelopen februari nog werkzaam als vaatchirurg.

Ook de overige tien werknemers van het bedrijf lijken nog maar kort in de branche te werken. De wetenschappelijk redacteur schreef eerder science-fiction, het hoofd marketing afficheert zichzelf vooral als model.

Met Surgisphere wil de wetenschappelijke wereld nu niets meer te maken hebben. Een uur nadat The Lancet het artikel terugtrok, volgde The New England Journal of Medicine. Ook dat tijdschrift had op basis van Surgisphere-gegevens resultaten bekendgemaakt over Covid-19-patiënten.

Of beide wetenschappelijke tijdschriften ooit nog hun gezaghebbende reputatie terugkrijgen, is nu de vraag. Wereldwijd vragen wetenschappers zich nu af of de controlemechanismen wel goed genoeg zijn.

Lees ook:

Dat Trump in chloroquine ging geloven, had met wetenschap niets te maken

Met twijfelachtig onderzoek wisten twee dokters en een tv-zender chloroquine boven aan het boodschappenlijstje van wereldleiders te krijgen. Het zou Covid-19 genezen. Een wereldwijde run is het gevolg. Maar Nederlandse en Zweedse artsen zien er geen wondermiddel in. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden