Exodus

Gevluchte Venezolanen zijn nu werkloos en dakloos. Ze móeten wel terug. ‘Ze zijn wanhopig’

Venezolanen wachten voor de Simon Bolivar-brug, de grensovergang tussen Colombia en Venezuela om hun vaderland weer in te kunnen. De quarantaineregels in landen als Colombia en Peru dwingen Venezolaanse migranten terug te keren omdat ze in het buitenland niet in hun onderhoud kunnen voorzien. Beeld EPA

De coronacrisis in Latijns Amerika jaagt tienduizenden Venezolaanse vluchtelingen en migranten terug naar huis. Rigoureuze quarantainemaatregelen in Peru, Colombia en Brazilië treffen hen zwaarder dan de lokale bevolking.

De wegen uit Venezuela die de afgelopen jaren afgeladen waren met mensen die de honger en schaarste in hun vaderland ontvluchtten, zijn opnieuw vol – maar nu met verkeer de andere kant op. Tienduizenden Venezolanen keren terug uit de buurlanden, nu ze daar door de coronacrisis geen mogelijkheden meer hebben om te overleven.

Een groot deel van de vijf miljoen Venezolaanse vluchtelingen overleeft in Colombia, Peru en Brazilië dankzij straathandel, tijdelijke baantjes of prostitutie. Maar door strenge lokale lockdowns zijn twee van elke vijf Venezolaanse migranten werkloos en daardoor dakloos geworden, becijferde onderzoeksbureau Ipsos. Zij kunnen niet, zoals de lokale bevolking, terugvallen op familie of hulpprogramma’s. “Wij betalen al voor duizenden migranten zorg en onderwijs. We helpen hen met banen en opvang. Het spijt me, maar we kunnen niet ook hun huur betalen”, zei Claudia López, burgemeester van Bogotá, waar 400.000 Venezolanen wonen.

Beeld Louman & Friso

“Ze zijn wanhopig en zien geen andere optie dan maar terug te keren naar Venezuela”, zegt Jozef Merkx, vertegenwoordiger van de VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR in Colombia, dat 1,8 miljoen Venezolanen opvangt. Half mei waren volgens de Colombiaanse migratiedienst al ruim 70.000 migranten teruggekeerd. Volgens de Interamerikaanse Ontwikkelingsbank kan dit aantal oplopen tot 330.000. Colombiaanse gemeenten, de afgelopen jaren overspoeld door Venezolanen, stellen soms bussen beschikbaar om hun vertrek aan te moedigen. Maar het merendeel gaat lopend over de weg, omdat het openbaar vervoer stil ligt, met alle risico’s van dien. In Peru werd vorige maand een groep geschept door een vrachtwagen, met drie doden tot gevolg.

Gaarkeukens in Colombia zijn gesloten vanwege de pandemie

Onderweg is nauwelijks opvang. Tijdelijke opvanglocaties en gaarkeukens, bedoeld voor de duizenden Venezolanen die dagelijks naar Colombia kwamen, werden in maart door de regering gesloten vanwege de pandemie. Vorige maand ging een deel daarvan weer open, nu voor hen die terugkeren. “We hebben 41 shelters maar dat is onvoldoende,” zegt Merkx van de UNHCR, dat voortdurend gebrek heeft aan middelen om de Venezolanen bij te staan. Nederland stelde vorige week 3 miljoen euro beschikbaar voor Venezolaanse vluchtelingen die “door Covid-19 hard worden geraakt”, aldus het ministerie van buitenlandse zaken. Merkx: “We zijn daar blij mee en hopen dat het bij de UNHCR terecht komt.”

Een obstakel voor de terugkeerders vormt de grens met Venezuela, die formeel gesloten is tegen verspreiding van het virus. Speciaal voor de retornados is een corridor geopend over de grensrivier, maar die is niet elke dag geopend. “Venezolanen steken dan illegaal over via de trochas (paadjes) in rivieren en jungle”, zegt antropoloog Eva van Roekel van de Vrije Universiteit Amsterdam die Venezolaanse migratie onderzoekt. Die routes worden gecontroleerd door bendes die ‘tol’ heffen. “Sinds de lockdown heeft de Colombiaanse overheid meer politie gestuurd voor grensbewaking, maar de illegale overgang gaat door.”

Venezolaanse migranten verblijven in een provisorisch opgezet kamp aan de kant van de weg in Bogota, Colombia. Duizenden Venezolanen voelen zich gedwongen om terug te keren naar hun vaderland omdat ze vanwege corona in Colombia niet in hun levensonderhoud kunnen voorzien. Beeld EPA

Terugkeerders treffen thuis berooide families

Eenmaal in eigen land zijn de problemen niet voorbij. Burgemeesters willen nog wel eens een spandoek ophangen met ‘welkom thuis’, maar volgens lokale media is ook in eigen land nauwelijks transport of opvang onderweg. Er is nauwelijks nog benzine te krijgen. Terugkeerders treffen thuis berooide families aan, die juist overleefden met het geld dat de vluchtelingen terugstuurden. Ze worden gemeden omdat ze zouden zijn besmet met het coronavirus. “Als Colombia zo geweldig was”, sneerde president Nicolás Maduro voor de televisie, “waarom zijn ze daar dan niet gebleven?”

Overigens hebben sommige Venezolanen wél van de coronacrisis geprofiteerd. Voor uitgeweken artsen kwam het juist “als een geschenk uit de hemel,” aldus de 32-jarige Venezolaanse chirurg Efraím Vargas telefonisch vanuit Santiago. Vorig jaar ging hij naar Chili omdat schaarste aan brandstof en medicijnen het werken in Venezuela onmogelijk maakte. “Ik was hier taxichauffeur, een andere arts was bediende bij een tankstation.” Maar door corona was de arts ineens welkom. “Ik werk nu al twee maanden in een ziekenhuis, red dagelijks leven, wat natuurlijk geweldig is.”

Venezuela onduidelijk over corona

Venezolanen keren niet alleen terug naar een ongekende economische en humanitaire crisis – de reden waarom ze waren vertrokken – maar ook naar een volstrekt onduidelijke situatie op het gebied van de epidemie. Volgens de regering telt Venezuela maar 2300 besmettingen en 22 doden, en worden dagelijks 25.000 tests gedaan. Maar volgens onderzoek van persbureau Reuters zijn deze cijfers ongeloofwaardig. Privéziekenhuizen krijgen geen testkits en het officiële testteam telt maar drie technici. Medisch personeel dat klaagde over gebrek aan middelen, mondmaskers en handschoenen is opgepakt. Internationale organisaties spreken hun zorg uit over de potentiële gevolgen van de coronacrisis in een land met voedseltekorten waar ziekenhuizen soms niet eens stromend water hebben om handen te wassen.

Lees ook:

Vluchtelingen zijn welkom, zegt Colombia. Maar de bevolking mort

Alleen Colombia neemt nog onbeperkt Venezolaanse vluchtelingen op. Maar hoe lang houdt het dat nog vol?‘Na Syrië is dit de meest complexe vluchtelingencrisis ter wereld.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden