AnalyseRussische propaganda

Geloven Russen daadwerkelijk wat de staatsmedia verkondigen?

null Beeld SOPA Images/LightRocket via Gett
Beeld SOPA Images/LightRocket via Gett

Sinds het begin van de ‘speciale militaire operatie’ in Oekraïne is de propagandamachine van het Kremlin op hol geslagen. Hoe werkt die propaganda precies? En geloven Russen daadwerkelijk wat de staatsmedia verkondigen?

Jarron Kamphorst

Zeven grijze mannen in min of meer dezelfde maatpakken staan wat stijfjes achter de spreekgestoeltes in een Moskouse studio. Vanaf het paneel achter hen schijnt rood en wit licht de ruimte in en op een groot scherm tussen een paar felle schijnwerpers prijkt de naam van de tv-show waar de heren in figureren: De avond met Vladimir Solovjov. In het midden van de studio staat presentator Solovjov zelf. Het is donderdagavond 25 augustus. De 58-jarige tv-persoonlijkheid zit midden in een tirade over de Duitse bondskanselier Olaf Scholz, die diezelfde dag een bezoek bracht aan een militaire basis in de noordelijke deelstaat Schleswig-Holstein waar Oekraïense soldaten worden getraind om Duitse Gepard-tanks te besturen.

Met opgewonden gebaren en een schreeuwerige stem tracht Solovjov de kanselier als een Duitse legercommandant te imiteren, terwijl er achter hem op het scherm videobeelden voorbijkomen van Scholz die een van de tanks beklimt. Reden genoeg om zich af te vragen wat de bondskanselier daar eigenlijk aan het doen was op die tank, totdat de presentator zich plotseling een oude foto herinnert. Luttele seconden later verschijnt er naast de beeltenis van Scholz een zwart-wit foto van Adolf Hitler die in vol militair ornaat op een tank staat en met zijn handen op het kanon van het voertuig leunt. “Aha”, klinkt het nog altijd met datzelfde spottende Duitse imitatiestemmetje. “Dat is wat Scholz aan het doen was. Hij wil op zijn besnorde idool lijken”.

De lollige sfeer maakt al snel plaats voor bittere ernst, wanneer Solovjov de vraag opwerpt waarom Rusland eigenlijk geen bommen op die Duitse basis gooit als het zo overduidelijk is dat ‘een stel oude nazi’s’ daar Oekraïense fascisten traint.

De ijzeren pop van de Poetin-tv

Olga Vladimirovna Skabeyeva or Skabeeva is a Russian television presenter and political commentator. Skabeyeva received the nickname
Olga Vladimirovna Skabeyeva or Skabeeva is a Russian television presenter and political commentator. Skabeyeva received the nickname "Iron Doll of Putin TV" due to her criticism of the Russian opposition.Beeld rv

De vertoning bij de populaire avondshow op Rossiya 1, de op een na grootste televisiezender van Rusland, heeft voor de gemiddelde westerse kijker veel weg van een tragikomische parodie. Een Russisch alternatief voor de Amerikaanse latenightshow, maar dan wel een versie waarbij de vileine grapjes plaatsmaken voor misplaatste opmerkingen die de kijker een onbehaaglijk gevoel geven.

Datzelfde geldt voor veel items bij de talkshow 60 minutes op datzelfde Rossiya 1, gepresenteerd door Olga Skabejeva, bijgenaamd ‘De ijzeren pop van de Poetin-tv’, en haar echtgenoot Jevgeni Popov. Op 2 september behandelde het programma een item over de vermeende doorgeslagen tolerantie in het Westen. Om de verdraagzaamheid te illustreren haalde Skabejeva er een voorbeeld bij van een leraar in de Amerikaanse staat Texas die naar verluidt op zou roepen geen oordeel te vellen over mensen die seks willen met vijfjarigen.

Een fragment waarbij de programmamakers voorbijgaan aan elke vorm van gezond verstand. Dat is de bedoeling, meent Francis Scarr, journalist bij de BBC en expert op het gebied van de Russische staatstelevisie en propaganda. “Het doel van dit soort absurde en potsierlijke fragmenten is niet om in te spelen op een gevoel van logica. Eerder werkt het op een emotioneel niveau. De bedoeling is om gevoelens van angst en haat op te roepen bij de kijker. Zeker daar waar het Oekraïne of het Westen betreft.”

Alle zenders volgen doorgaans hetzelfde stramien

Dat dit soort programma’s op de Russische televisie te zien zijn, heeft alles te maken met het feit dat in Rusland alle tv-zenders in handen zijn van de staat, of in ieder geval onder controle van de staat staan. Mede daardoor volgen alle zenders doorgaans min of meer hetzelfde stramien. Ze behandelen dezelfde onderwerpen, hebben dikwijls dezelfde invalshoeken en in sommige gevallen laten tv-programma’s zelfs precies dezelfde ‘toevallige’ passanten of omstanders aan het woord.

Die gelijkvormigheid komt niet uit de lucht vallen. Ze is het product van jarenlange toenemende overheidscontrole, die inmiddels zo ver gaat dat redacties naar verluidt vrijwel onafgebroken instructies van bovenaf krijgen. Zo sprak de Amerikaans-Russische journalist Masha Gessen onlangs voor het Amerikaanse weekblad The New Yorker met (ex-)medewerkers van diverse Russische staatsmedia, die vertellen dat er op de redacties een wekelijkse vergadering is met redacteuren, zenderbazen en vertegenwoordigers van het Kremlin. Tijdens die bijeenkomsten stemmen de deelnemers naar verluidt onderwerpen met elkaar af, en bepalen ze wat er die week extra aandacht verdient. Daarnaast zou een regeringsconsultant vijf dagen per week een uitvoeriger lijst met onderwerpen verstrekken waar redacties zich over dienen te buigen.

“Hoe dat proces precies verloopt, is in nevelen gehuld”, vertelt Scarr. “Het schijnt dat er inderdaad lijsten in omloop gaan met onderwerpen die media van het Kremlin moeten behandelen, inclusief invalshoeken. Maar vanzelfsprekend wordt dit nooit officieel bevestigd. Dat dit soort praktijken zich achter de schermen afspelen, valt hoe dan ook wel op te maken uit bijvoorbeeld dezelfde woordkeuze.”

Redacteuren mogen alleen gebruikmaken van officiële overheidsbronnen

Scarr nuanceert: “Er zijn richtlijnen waar media zich aan moeten houden, maar er is nog wel enige ruimte om die onderwerpen te interpreteren en ook over de journalistieke vorm kunnen redacties zelf beslissen. Ze kunnen een onderwerp bijvoorbeeld in de vorm van een interview, reportage of studiogesprek gieten”.

Buiten kijf staat dat de voetsoldaten van de propagandamachine van het Kremlin sinds het begin van de ‘speciale militaire operatie’ in Oekraïne overuren draaien om het ‘Russische perspectief’ uit te dragen. In gesprek met Gessen vertellen redacteuren hoe ze in hun werk alleen nog maar gebruik mogen maken van officiële overheidsbronnen. Zo zijn er de ‘verplichte nummertjes’, die voornamelijk bestaan uit kopij afkomstig van het ministerie van defensie. Aan redacteuren de taak om deze teksten te herschrijven of een voice-over te maken bij videobeelden die diverse regeringsinstanties bij nieuwsredacties over de schutting gooien.

Bovendien kreeg niet alleen het personeel van de staatsmedia sinds het begin van het conflict in Oekraïne met een andere tv-realiteit te maken. Ook de kijker zag op de buis van alles veranderen. Zo moesten onder meer enkele entertainmentshows in de programmering tijdelijk plaatsmaken voor nieuwsprogramma’s, en wordt de retoriek met de dag orwelliaanser. Het wereldbeeld behelst grofweg dat Rusland een historisch slachtoffer is, dat het Westen enkel en alleen uit is op omverwerping van Rusland ten behoeve van de eigen werelddominantie en dat Moskou zichzelf daarom wel móet verdedigen.

Wrok tegen Rusland vanwege verloren veldslagen uit het verleden

Lichtend voorbeeld wat betreft die zienswijze was de theorie die presentator Dmitri Kiseljov op 14 augustus tijdens zijn populaire avondshow uit de doeken deed over het hoe en waarom achter de Europese steun voor Oekraïne. Volgens de host koesteren Europese landen nog altijd wrok tegen Rusland vanwege verloren veldslagen uit het verleden. Zo zou Zweden wraak willen na de verloren Slag bij Poltava in 1709 toen de Zweedse koning Karel XII zich stukbeet op het Russische leger van tsaar Peter de Grote.

Voor een buitenstaander rijst door dit soort fragmenten al snel de vraag of de gemiddelde Rus dit werkelijk gelooft. In sommige gevallen zijn de uitspraken namelijk zo vergezocht dat ze tegen elke vorm van logica of benul ingaan. Bij herhaling valt bijvoorbeeld de bewering dat de Oekraïense president Volodimir Zelenski een nazi is, hoewel hij zelf een Joodse achtergrond heeft. De overtreffende trap van dat collectieve hersenspinsel klonk begin mei uit de mond van minister van buitenlandse zaken Sergej Lavrov, die tegenover de Italiaanse tv beweerde dat “wijze Joodse mensen zeggen dat de meest fervente antisemieten doorgaans (zelf, red.) Joods zijn”.

Het doel van dit soort uitspraken lijkt daarom ook niet per se om de kijkers te overtuigen, maar eerder om hen te verwarren. Wie feit en fictie niet meer uit elkaar kan halen, is immers snel geneigd alle informatie die tot hem komt in twijfel te trekken met het argument dat het slechts een bepaald ‘perspectief’ is, waardoor zelfs harde feiten tot meningen worden gereduceerd. “In die zin is de moderne Russische propaganda veel verfijnder dan ten tijde van de Sovjet-Unie”, meent Scarr. “Destijds ontkenden de staatsmedia simpelweg glashard dat er iets aan de hand was. Kijk maar naar de ramp bij Tsjernobyl in 1986. Terwijl iedereen in het Westen al dagen wist dat er iets ernstigs aan mis was, hield Moskou vol dat er geen vuiltje aan de lucht was”.

Allerhande bizarre theorieën

Tegenwoordig werkt dat anders, weet Scarr. “De laatste jaren is het door het internet ook voor Russen veel makkelijker om bij alternatieve informatiebronnen te komen. Daarom is ook de strategie van de propaganda veranderd. Als het Westen Rusland nu van iets kwaadaardigs beschuldigt, zoals bijvoorbeeld het neerhalen van de MH17, dan toont de staats-tv exact wat het Westen zegt, maar gaat ze het vervolgens weerleggen en troebleren. Dan worden er allerhande bizarre theorieën uit de kast getrokken om de kijker te verwarren. In het geval van MH17 suggereerde iemand op tv dat het vliegtuig van tevoren gevuld zou zijn met lijken en daarna uit de lucht werd geschoten. Door talloze van dat soort krankzinnige en vaak tegenstrijdige verhalen de wereld in te slingeren, blijft de kijker met het idee achter dat er geen objectieve waarheid bestaat, terwijl ze het Kremlin tegelijkertijd van elke schuld vrijpleiten”.

In dat gegeven schuilt wat Scarr betreft ook exact het gevaar van de propaganda, zeker als het over het conflict in Oekraïne gaat. “Het zijn niet alleen maar woorden. Het is retoriek die draagvlak creëert en een enorme impact heeft. De jarenlange demonisering van Oekraïne op tv en in andere media heeft de weg geplaveid voor deze oorlog. Door continu te verkondigen dat Oekraïners slecht zijn, legde het Kremlin het fundament voor de gruwelijkheden die daar nu plaatsvinden”.

Lees ook:

Zo proberen deze twee Russen kritiek op het regime te uiten. ‘De repressie is op hol geslagen’

Wie zich in Rusland uitspreekt tegen de ‘speciale militaire operatie’ loopt het risico opgepakt te worden of erger. Toch zijn er nog dissidenten die kritiek uiten op de invasie van Oekraïne. Wie zijn dat en hoe gaan ze om met de toenemende repressie?

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden