Abortusrecht

Gaat straks ook het homohuwelijk in de VS op de helling?

Demonstranten protesteren in Washington tegen een mogelijke uitspraak van het Hooggerechtshof, dat de legalisering van arbortus ondermijnt.  Beeld AP
Demonstranten protesteren in Washington tegen een mogelijke uitspraak van het Hooggerechtshof, dat de legalisering van arbortus ondermijnt.Beeld AP

Niet alleen het recht op abortus sneuvelt door de uitgelekte uitspraak van het Amerikaanse Hooggerechtshof. Ook andere verworvenheden, zoals het homohuwelijk, komen erdoor in gevaar, vrezen sommige juristen.

Seije Slager

De conceptuitspraak van het Hooggerechtshof die deze week uitlekte, was als een soort bom die op de Amerikaanse politiek viel. De directe impact is duidelijk: als er niets meer verandert aan deze uitspraak, vervalt voor Amerikaanse vrouwen het grondwettelijke recht op het mogen uitvoeren van een abortus. Dat recht wordt nu nog beschermd door een arrest uit 1973, Roe v. Wade.

Maar de schokgolf die die inslag teweegbrengt, zou op termijn ook weleens gevolgen kunnen hebben voor andere rechten die Amerikanen voor lief zijn gaan nemen, waarschuwen critici van de conceptbeslissing, geschreven door rechter Samuel Alito. Het homohuwelijk, bijvoorbeeld. Zulke verworvenheden zijn namelijk in het verleden door de rechter op een zelfde soort juridische grondvesten gebouwd als het recht op abortus: namelijk op het recht op privacy, om je leven zo in te richten als je dat zelf wil.

Jurisprudentie

In de conceptuitspraak neemt Alito vast een voorschot op zulke kritiek. “We benadrukken dat onze beslissing alleen het grondwettelijke recht op abortus betreft en geen andere rechten”, schrijft hij. “Niets in deze uitspraak moet opgevat worden als twijfel zaaiend over precedenten die niet over abortus gaan.” Dat kan hij wel roepen, zeggen critici, maar de precieze manier waarop hij tot zijn beslissing komt, raakt wel degelijk aan de jurisprudentie over andere rechten, en legt de weg open voor conservatieve staten die bij nader inzien van het homohuwelijk af zouden willen.

Je kunt dat het beste begrijpen door de uitspraken van het Amerikaanse Hooggerechtshof voor je te zien als een gebouw. De begane grond wordt gevormd door de grondwet en de amendementen: alle beslissingen van het Hooggerechtshof moeten uiteindelijk daarop gebaseerd zijn. Maar in die grondwet zoek je tevergeefs naar bepalingen over abortus, of over het homohuwelijk of over anticonceptie - of over duizenden andere aspecten van het moderne leven.

Als rechters toch een uitspraak moeten doen over de grondwettelijkheid van zulke fenomenen, moeten ze eerst een tussenverdieping bouwen. In dit geval bestaat die tussenverdieping uit het ‘recht op privacy’. Dat staat ook niet letterlijk zo in de grondwet, maar, zo begonnen rechters vanaf de jaren zestig in verschillende zaken te redeneren, uit heel veel formuleringen in de grondwet kun je afleiden dat de opstellers ervan wel een sfeer van persoonlijke autonomie in hun achterhoofd hadden, die niet zomaar geschonden mag worden door de staat.

Onderliggend recht van privacy

Op de tweede verdieping zijn dus sindsdien allemaal kamers ingericht die rechten bevatten die op dat onderliggende recht van privacy steunen. Het recht op voorbehoedsmiddelen (in 1965 bevestigd), het recht op een interraciaal huwelijk (in 1967 bevestigd), het recht op abortus (in 1973 bevestigd), het recht op seksuele betrekkingen met iemand van hetzelfde geslacht (in 2003 bevestigd) en het recht op trouwen met iemand van hetzelfde geslacht (in 2015 bevestigd).

Alito kon niet zomaar de tussenverdieping ‘recht op privacy’ uit het gebouw slopen, zonder al die rechten in gevaar te brengen. Maar hij waarschuwt ook dat het einde zoek is als iedere privégedraging zomaar door dat brede recht op privacy beschermd zou worden: straks moeten we “drugsgebruik, prostitutie en dergelijke zaken” ook nog grondwettelijk gaan beschermen.

Diepgewortelde rechten

Zijn oplossing is een grondige renovatie van de tussenverdieping, met een nieuw trappenhuis. Dat trappenhuis wordt gevormd door de redenering dat een recht dat niet letterlijk in de grondwet staat dan wel ‘diepgeworteld in de geschiedenis en tradities van de natie’ moet zijn. Zoals interraciale huwelijken en het gebruik van voorbehoedsmiddelen dat zijn: die kamers zijn wat Alito betreft nog altijd bereikbaar vanaf de tussenverdieping. Abortus daarentegen is volgens Alito niet diepgeworteld: die kamer is voortaan onbereikbaar.

Maar Alito is stil over de vraag of het homohuwelijk ook diepgeworteld is in de Amerikaanse geschiedenis. Hij lijkt er zelfs op te zinspelen dat dat niet het geval is. In ieder geval kan een staat die straks het homohuwelijk wil verbieden of aan banden leggen een legitieme discussie beginnen over de vraag of het homohuwelijk wel zo diepgeworteld is in de Amerikaanse geschiedenis dat het grondwettelijke bescherming geniet.

Geen brede beweging tegen homohuwelijk

Dat zal niet direct morgen gebeuren. Er is geen brede beweging die strijdt tegen het homohuwelijk, zoals er wel een brede beweging is tegen abortus. Maar het scenario is ook weer niet denkbeeldig.

Een van de mensen die voor zulke gevolgen waarschuwen is niemand minder dan de jurist die momenteel het Witte Huis bewoont: Joe Biden. “Als de onderliggende redenering van de beslissing die er nu ligt inderdaad behouden blijft, wordt een hele rits van rechten in twijfel getrokken”, voorspelde die.

Lees ook:

Het schrappen van het recht op abortus zou heel Amerika veranderen

Het Hooggerechtshof lijkt met het schrappen van het recht op abortus het leven van vrouwen én het Amerikaanse politieke landschap overhoop te ploegen. Vijf vragen over een hoogst controversiële uitspraak.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden