Chinese journalisten staan voor een portret van president Xi Jinping in het Museum van de Chinese Communistische Partij.

Reportage100 jaar Communistische Partij China

Gaat de Chinese Communistische partij het nog eens honderd jaar redden? Dat hangt van één ding af

Chinese journalisten staan voor een portret van president Xi Jinping in het Museum van de Chinese Communistische Partij.Beeld EPA

Wolkenkrabbers, megafabrieken en files van dure auto’s bepalen op veel plekken in China het straatbeeld. Het lijkt het alsof het communisme al lang niet meer bestaat. Niets is minder waar: de Chinese Communistische Partij viert donderdag haar 100ste verjaardag. Een terug- en vooruitblik.

Het wemelt van de politie in de afgezette straatjes rond de bakermat van de Communistische Partij. Precies honderd jaar geleden kwam hier een handvol mensen samen voor het eerste partijcongres in een grijzig gebouw, met roestbruine sierlijsten langs de ramen en het dak. Het museum dat het nu is, is ppas uitgebreid en net weer open. Zo vlak voor het eeuwfeest van de partij zijn kaartjes al weken uitverkocht.

Busladingen vol Chinezen stoppen aan de rand van Xintiandi, een Disney-achtige versie van een oude Shanghainese wijk. Bewonderend maken ze foto’s van het museum. Agenten trekken zo nu en dan iemand die beter uitzicht wil van een bankje.

De bezoekers verdiepen zich in de geschiedenis van de partij, precies zoals hen is opgedragen door staatsmedia en spandoeken die op iedere straathoek oproepen: ‘Vergeet de oorspronkelijke bedoeling niet, onthoud de missie!’

De tentoonstelling in het museum begint met de Opiumoorlogen in de 19de eeuw, als Engeland de Chinezen het verslavende opium in de maag splitst, en met veel geweld toegang tot Chinese havens en het binnenland afdwingt. Het is het begin van een Eeuw van Vernedering waar het land dankzij de Communistische Partij als een feniks uit oprees. Die identiteit van ‘historisch slachtofferschap’ kleeft nog altijd aan de Chinezen. Kritiek en aanvallen uit het buitenland doen ze bijna automatisch af als ‘vijandig’ of ‘anti-Chinees’, zeggen waarnemers.

Hoe staat de CCP erbij op haar honderdste verjaardag?

Onder leiding van de Chinese Communistische Partij (CCP) overwonnen de Chinezen imperialisme, feodalisme en bureaucratisch kapitalisme, zo staat het zelfs in de grondwet van de Volksrepubliek China die de partij 72 jaar geleden stichtte. Hoe staat de CCP erbij op haar honderdste verjaardag? En hoe lang blijft ze nog overeind?

Uit alle macht probeert ze haar bestaansrecht te claimen. Een bekend strijdlied uit Mao’s revolutiejaren klinkt nog steeds bij partijgelegenheden en is er heel duidelijk over: Meiyou gongchandang, meiyou xin Zhongguo – zonder de Communistische Partij, geen nieuw China.

Op het Plein van de Hemelse Vrede in 1989 was dat idee wat weggezakt. De communistische leider Deng Xiaoping had de teugels laten vieren. Chinezen waren gaan nadenken over de geschiedenis van dat ‘nieuwe China’ en over de Partij die in 1949 de macht overnam – zonder verkiezingen. Veel Chinezen die demonstreerden voor meer vrijheid, vonden dat het feit dat de geschiedenis zo gelopen was, niet per se een reden was om maar door te blijven regeren.

Het protest werd keihard neergeslagen en het jaar 1989 forceerde zo een breuk in het beleid van de partij. Chinezen moesten weer begrijpen dat het voor hun eigen bestwil is dat de Communistische Partij aan de macht is. Het patriottisch onderwijs, met verhalen over de heldendaden van de partijleiders, werd flink aangewakkerd.

Milde beoordeling van de eigen partijgeschiedenis

De partij schrijft haar geschiedenis zelf. Zoals de Opiumoorlogen werden gebruikt om het juk van de Eeuw van Vernedering aan te drukken, beoordelen de Chinezen de uitwassen van de Culturele Revolutie van eind jaren zestig nu een stuk soepeler dan tijdens de meer kritische jaren tachtig.

Die milde beoordeling van de eigen partijgeschiedenis komt omdat president Xi Jinping graag inspiratie opdoet bij Mao Zedong, de oervader van de partij. Mao trok alle macht naar zich toe, maar had niet de economische of technische hulpmiddelen om de ideologie te laten werken. Zijn decreet dat Chinezen geen boeren maar arbeiders moesten zijn, kwam veel te vroeg.

Mao’s desastreuze campagnes leidden tot hongersnood, geweld en angst in de partij. De macht had hij, maar de economie was nog niet klaar voor het socialisme, en hij stortte het land in een economische, sociale en politieke chaos.

De puinhopen van Mao

Deng Xiaoping moest na Mao’s dood de puinhoop opruimen. Door grondige hervormingen en meer marktwerking bloeide de economie op. Hij liet ook debat toe binnen de Communistische Partij en scheidde de partij van de staat. “Die hervormingen waren op dat moment nodig, maar ze gingen te ver en brachten het voortbestaan van de CCP in gevaar”, zegt de Tsjechische sinoloog Martin Hála.

Was het drama op het Plein van de Hemelse Vrede een trauma voor het volk, de val van de Sovjet-Unie was een trauma voor de CCP. De Sovjets hadden hun greep op het leger en het land versoepeld en moesten toezien hoe de controle weggleed. Daar moest de CCP van leren, zei Xi Jinping vlak nadat hij in 2013 aantrad als nieuwe leider. “Een grote partij was zomaar verdwenen. Proportioneel gezien had de communistische partij van de Sovjets meer leden dan wij, maar niemand was mans genoeg om op te staan en zich te verzetten.”

Hála beschrijft in een artikel op het platform Sinopsis hoe Xi Jinping het Leninisme in de uitvoering van Mao nu combineert met de hervormingen van Deng Xiaoping. Met als persoonlijk extraatje een sterke partij die de dienst uitmaakt in alle krochten van samenleving. Camera’s op iedere straathoek, gezichtsherkenningssoftware en big data-analyse verscherpen de controle van de Partij. Dát is wat de partij in 2017 aankondigde als het Xi Jinping Gedachtengoed voor Socialisme met Chinese Karakteristieken voor een Nieuw Tijdperk. Of kortweg: het Tijdperk Xi.

Het leiderschap van Xi’s CCP is onbetwist, maar zonder historische legitimiteit zakt de fundering weg. En die legitimiteit is steeds lastiger te verdedigen.

De mijlpaal van een ‘redelijk welvarende samenleving’

Mao richtte de Communistische Partij op om de socialistische revolutie te bewerkstelligen. Met de oprichting van de Volksrepubliek in 1949 is dat nagenoeg gelukt, en bij haar honderdste verjaardag viert de partij dat de ietwat vage mijlpaal van een ‘redelijk welvarende samenleving’ is bereikt. “Xi benadrukt de geschiedenis, roept mensen op de ‘oorspronkelijke geest’ niet te vergeten, maar daarmee verhult hij de verandering in de partij. De CCP is van een linkse, zelfs extreem linkse revolutionaire partij volledig veranderd naar een extreemrechtse partij”, zegt de Chinese politicoloog Wu Qiang. “Wat we nu zien is een in hoge mate bureaucratische, kapitalistische, nationalistische en extreemrechtse partij. Zo’n partij elimineert iedere vorm van revolutie.” En dat zie je volgens Wu terug in het leiderschap van de Partij. “Mao was een extreem linkse leider die revoluties uitvoert, terwijl Xi een extreemrechtse, nationalitische leider is.”

Iedere zucht naar verandering moet dus worden onderdrukt, en dat doet Peking heel effectief. “Ruimte voor publiek debat bestaat niet meer”, zegt politiek commentator Chen Daoyin resoluut vanuit Zuid-Amerika. Hij gaf zijn carrière aan een universiteit in Shanghai op toen hij steeds meer op zijn woorden moest letten. “Een land zonder vrijheid van meningsuiting en denken, leidt onvermijdelijk tot een dictatuur.”

Een collega die nog wel in China werkt, en alleen wil praten onder voorwaarde van anonimiteit, bevestigt dat beeld. “Mensen leven in angst”, zegt hij. “Ik zou aardige dingen kunnen zeggen over het succes van dit systeem. Maar iemand achttien jaar naar de gevangenis sturen, omdat hij de staat bekritiseerde… Dit is niet de volksrepubliek, dit is een koninkrijk van één man.”

De wetenschapper refereert aan vastgoedmagnaat Ren Zhiqiang, een fel CCP-criticus die Xi Jinping een ‘clown’ noemde. Zhi werd vorig jaar veroordeeld, officieel wegens omkoping.

Kritiek is gevaarlijk

Het is gevaarlijk om je kritisch uit te spreken over de partij of over Xi. De Chinese academici die Trouw spreekt zijn op hun vingers getikt, moesten zelfkritieken schrijven en werden gekort in hun salaris. Wu Qiang werkt in China, maar werd in 2015 ontslagen door de Tsinghua-universiteit in Peking. Wetenschap dient de partij, zeggen ze. Juristen, politicologen, militairen die loyaal zijn, krijgen promoties.

Hoe houdbaar is een regime dat doof is voor kritische stemmen? China zit vast in een star eenpartijsysteem. “Mao Zedong liet niet toe dat iemand de Culturele Revolutie stopte. Als hij niet was overleden, was die nog tien jaar doorgegaan. Nu is het net zo. Ons systeem verbetert zichzelf niet. We hebben de dood van de leider nodig om verandering te krijgen”, zegt de anonieme academicus.

De 68-jarige Xi Jinping heeft als enige bestuurder een soort rocksterstatus, en gaat volgend jaar waarschijnlijk voor een nieuwe termijn als president. Dat is riskant: een opvolger is niet in zicht en als hij ziek wordt of overlijdt, laat hij het land in chaos achter.

De Chinese voorsprong is beperkt houdbaar

Gaat de CCP het nog eens honderd jaar redden? Xi Jinping heeft haast – en niet alleen omdat hij zelf al op leeftijd is. De voorsprong van China op het chaotische Westen heeft een beperkte houdbaarheid. De obsessieve controle van de partij verlamt alle creativiteit en ondernemingslust onder ambtenaren en ondernemers. En dan is er nog Taiwan – wanneer wordt de afvallige provincie net als Hongkong teruggehaald naar het moederland?

In China zelf doemen ook problemen op. De bevolking vergrijst en de economie moet slimmer en hoogwaardiger worden. Volgens Wu Qiang hebben gewone Chinezen nauwelijks in de gaten hoe groot het gat is tussen rijk en arm. En als ze het wel doorhebben, dan geven ze het kapitalisme de schuld en niet de partij. Integendeel, de CCP maakt goede sier door extreme armoede uit te roeien, en toont zich een weldoener. “Dat is de rol van traditionele keizers”, zegt Wu. “De Chinese houding ten aanzien van de partij is op een bepaalde manier een verering. En die wordt alsmaar versterkt.”

De partij heeft overal een oplossing voor, en dat is maar goed ook, want alle problemen moeten zijn opgelost in 2035. China moet dan een ‘moderne socialistische staat’ zijn, kondigde Xi vorig jaar aan. Met dat doel in zicht heeft de partij nog steeds vergelijkingsmateriaal nodig. En dus blijft ze voorlopig nog benadrukken hoe Mao, Deng en Xi het volk uit de Eeuw van Vernedering leidde. Wie kan het Chinese volk beter regeren dan de Communistische Partij die het land tot een van de machtigste en behoorlijk welvarende staten ter wereld maakte?

Maar de CCP moet voorzichtig omgaan met haar macht. “Ze moet grote ingrepen kunnen doen die het regime stabiliseren, maar ook voldoende ruimte laten voor de markt, de cultuur en het onderwijs”, zegt de Franse sinoloog Jean-Pierre Cabestan. Onder Xi Jinping kruipt de CCP terug in de wortels van de maatschappij. Tegelijkertijd geeft ze buitenlandse bedrijven, financiële instellingen en banken meer toegang tot de Chinese markt. Door zich open te stellen voor het buitenland, maakt het land zich kwetsbaar. Een duwtje van een ‘buitenlandse macht’ kan een nieuw revolutionair vuur onder de Chinezen aanwakkeren.

In handen van de Chinezen zelf

Toch ligt de toekomst van de CCP uiteindelijk in handen van de Chinezen zelf. “Natuurlijk! Alleen Chinezen kunnen China vernietigen, net zoals alleen Amerikanen Amerika kunnen vernietigen. Ons eenpartijsysteem is de grootste bedreiging voor de natie”, zegt de anonieme wetenschapper. “Iedere dag hoop ik dat er iets gebeurt. Natuurlijk zou dat destabiliseren, maar dat kan mij niets schelen. Alleen door instabiliteit bereiken we een nieuwe stabiliteit.” Met een diepe zucht: “Ik wil verandering”.

In Xintiandi, bij de plek waar het eerste congres plaatsvond, staat een rij voor de bustour langs ‘rode plekken’ in Shanghai. In het bushokje hangt een poster met de tekst: ‘Vergeet nooit waarom je begon’. De CCP zal alles op alles zetten om het geheugen van de Chinezen te blijven opfrissen.

De naam van de anonieme wetenschapper is bekend bij de hoofdredactie.

Tijdlijn

1839

Begin van de Eerste Opiumoorlog die eindigt in het Verdrag van Nanking. Groot-Brittannië krijgt Hongkong en vijf andere havens worden opengesteld voor handel. Later vernietigen de Britten en Fransen onder andere het Oude Zomerpaleis in Peking om nog meer concessies af te dwingen.

1912

Val van de Qing dynastie. Krijgsheren en buitenlandse mogendheden besturen een versplinterd China.

1921

Oprichting Chinese Communistische Partij

1927

Oprichting Volksleger door rebellerende facties binnen het leger van de nationalistische Kuomintang.

1937 – 1945

Oorlog tegen Japan, waarin de communisten samenwerken met de nationalisten.

1945 - 1949

Het Volksleger wordt het Volksbevrijdingsleger. Het verslaat de nationalisten in een burgeroorlog. De Communisten stichten in 1949 de Volksrepubliek China met Mao Zedong als leider.

1958 - 1962

Mao lanceert de Grote Sprong Voorwaarts, een campagne om van het agrarische China een geïndustrialiseerde natie te maken.

1959 - 1961

Het spectaculaire falen van Mao’s economische beleid zorgt voor een hongersnood. Officieel sterven zo’n 15 miljoen Chinezen, maar volgens andere bronnen gingen zo’n 45 miljoen levens verloren.

1966 – 1976

Mao begint een Culturele Revolutie tegen ‘slechte elementen’. Zijn bedoeling is de aandacht af te leiden van de kritiek. De oproep leidde in het hele land tot chaos en geweld. Scholen werden gesloten, jongeren werden naar het platteland gestuurd om te werken. De campagne eindigt pas als Mao sterft.

1971

De Volksrepubliek China treedt toe tot de Verenigde Naties. De Republiek China (Taiwan) verliest tegelijkertijd haar zetel.

1978

Deng Xiaoping neemt de macht over van tussenpaus Hua Guofeng. Hij liberaliseert de economie en stelt het land open voor handel met het buitenland.

1989

Studenten en arbeiders eisen meer vrijheid in straten en pleinen door heel China. Het Volksleger doodt honderden jongeren op het Plein van de Hemelse Vrede in Peking.

2001

China wordt lid van de Wereldhandelsorganisatie.

2012

Xi Jinping treedt aan als secretaris-generaal van de CCP, vanaf maart 2013 is hij ook president van de Volksrepubliek.

Lees ook:

‘Hao fangbian!’ Hoe de communistische partij China onder controle houdt met een comfortabel leven

Honderd jaar bestaat de Communistische Partij deze week. Chinezen kunnen zich geen andere leider voorstellen dan de CCP. De partij bedwelmt ze met welvaart, stabiliteit en precies genoeg vrijheid om het leven fangbian (comfortabel) te houden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden