Woke

Franse en Britse academici voelen zich geïntimideerd door de regering. ‘Wij voeren geen oorlog. Wij stellen vragen’

Studenten demonstreren bij de Franse minister van hoger onderwijs, onderzoek en innovatie. Beeld AFP
Studenten demonstreren bij de Franse minister van hoger onderwijs, onderzoek en innovatie.Beeld AFP

De Franse en de Britse overheid nemen maatregelen tegen de in hun ogen eenzijdige academische cultuur. Academici voelen zich beknot in hun academische vrijheid.

Eric Fassin, hoogleraar sociologie aan de Universiteit van Parijs 8, noemt zichzelf al jaren een geëngageerd socioloog. Hij gelooft niet in waardenvrije wetenschap. “Iedere wetenschappelijke vraag komt voort uit hoe je de wereld beziet”, zegt hij. “Maar ik ben geen activist”, zegt hij ook. “Ik ben niet verbonden met een bepaalde groep of beweging.”

Fassins specialisme is sociale ongelijkheid. Een van zijn theorieën is dat die niet alleen veroorzaakt wordt door klasse, maar dat ook gender en huidskleur een rol spelen. In Nederland zou van zo’n stelling niemand echt opkijken, maar in Frankrijk is hij daardoor nu de gebeten hond. Zowel extreemrechts als de regering nemen hem op de korrel.

Doodsbedreigingen

Fassin krijgt doodsbedreigingen, sommige aan huis geleverd. Aan de telefoon vertelt hij: “Na de jihadistische aanslag op de Franse leraar Samuel Paty kreeg ik een bericht van een bekende aanhanger van extreemrechts, gewoon, onder zijn eigen naam. “U staat op een lijst van ons. U zult de volgende zijn.”

Hij deed aangifte en de dader werd veroordeeld. Maar inmiddels wordt Fassin ook onder vuur genomen door de Franse overheid, die vorig jaar begonnen is met een strijd tegen ‘Amerikaanse invloeden op universiteiten’. Vorige week ageerde de minister van hoger onderwijs, Fréderique Vidal, tegen intellectuelen die publiceren over postkolonialisme en gender. Concepten als ‘wit privilege’, ‘systemisch racisme’ en ‘islamofobie’ vreten de samenleving aan’, zei de minister.

“Ze bedoelt mij dus, want ik publiceer al jaren over deze thema’s”, zegt Fassin. Nu voelt hij zich van twee kanten onder vuur genomen: door zowel extreemrechts als de overheid. Maar tegelijk blijft hij socioloog, dus besloot hij ook de opmars van de anti-academische houding in Frankrijk als maatschappelijk fenomeen te bestuderen.

Taalgebruik

Hij vertelt hoe het taalgebruik van de overheid vermengd is geraakt met dat van extreemrechts. Hoe, sinds in 2013 het homohuwelijk werd ingevoerd, woorden van een conservatieve groep op sociale media zijn doorgesijpeld naar de krantenkolommen en van daar naar Macron en zijn team. “Zo kwamen eerst academici die over ‘gender’ publiceerden in een verdachtenbankje terecht. Later vermengde dat zich met rechtse woede over academici die het woord ‘islamofobie’ in de mond namen.” In het afgelopen jaar kwam dat woord veel voor in het debat over een nieuwe wet tegen terrorisme.

Fassin en veel van zijn collega-sociologen worden nu ‘islamo-linksist’ genoemd, ook door de minister van hoger onderwijs. “Het was een term die eerst werd gebruikt om mensen te beschrijven die zich uitspraken voor de Palestijnse zaak, maar die omvat nu iedereen die publiceert over gender en postkolonialisme.”

Geïntimideerd

Hij voelt zich geïntimideerd. “We hadden nooit gedacht dat dit in Frankrijk kon gebeuren”, zegt Fassin. “Ik heb contact met collega’s in Turkije, in Brazilië, daar kennen we het van. Maar nu hoor ik soortgelijke geluiden ook uit Engeland. Natuurlijk, ik heb mijn baan nog, dat kunnen veel van mijn collega’s in Turkije niet zeggen. Ik kan me ook nog vrij uitspreken. Maar ik hou mijn hart vast voor hoe het hier over twee jaar zal zijn.”

Eind deze week spreekt Fassin op een online conferentie over ‘academici onder vuur’. Hij staat in een rij met sprekers uit Rusland en Hongarije, die al langer vrezen voor de academische vrijheid in hun land. “Maar het speelt ook in Engeland”, weet hij.

‘Onwettig de mond gesnoerd’

Op de conferentie waar Fassin spreekt, komt ook een collega uit het Verenigd Koninkrijk. Daar is vorige week de academische wereld opgeschrikt door een schrijven uit Downing Street: de regering-Johnson wil een einde maken aan een praktijk waarin onwelgevallige stemmen ‘onwettig de mond wordt gesnoerd’ op universiteiten. De minister van onderwijs heeft geluiden gehoord dat er op universiteiten maar één mening wordt getolereerd, en dat is een nogal negatieve over het koloniale verleden van het land. Nu moet een speciale overheidsgezant op universiteiten de vrije meningsuitwisseling gaan controleren.

“Men spreekt in de kranten over een cultuuroorlog”, zegt Dan Hicks, conservator van het Pitts Rivers Museum van de Universiteit van Oxford. Hicks is een uitgesproken voorstander van teruggave van roofkunst uit de koloniale tijd aan landen die daarom vragen. Zijn universitair museum ligt er vol mee. “Het is zeer verontrustend. Wij zijn niet in oorlog. We stellen zaken aan de orde die volgens ons deel moeten uitmaken van het debat over het verleden en hoe we daar op terugkijken.”

Lees ook:

Franse onderwijsminister richt vizier op woke-ideologie, universiteiten reageren geschokt

De Franse regering wil het politieke activisme op de universiteit in kaart brengen. Een ongebruikelijk initiatief, maar volgens minister van hoger onderwijs Frédérique Vidal is er alle reden toe.

Opinie: Universiteiten moeten alert zijn op eenzijdigheid

De Franse onderwijsminister vreest voor te veel politiek activisme op universiteiten. Ook in Nederland zou controle op eenzijdigheid en vooringenomenheid bij academisch onderzoek best nuttig zijn, vindt Gert Jan Geling.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden