Franse nucleaire experimenten in 1960 in Algerije. Twee Fransen stappen uit een vliegtuig dat tijdens een test een nucleaire wolk moest volgen.

AlgerijeNucleair afval

Frankrijks nucleaire erfenis werkt nog altijd door

Franse nucleaire experimenten in 1960 in Algerije. Twee Fransen stappen uit een vliegtuig dat tijdens een test een nucleaire wolk moest volgen.Beeld Hollandse Hoogte / AFP

Frankrijks nucleaire verleden ligt begraven in het Saharazand. Nog altijd vormen de resten een gevaar voor de Algerijnse bevolking. Maar intussen waait het radioactieve Saharazand ook weer terug richting Frankrijk.

De jerboa is een klein zandkleurig knaagdier, dat zich ophoudt in de uitgestrekte vlaktes van de Sahara. Heimelijke beestjes zijn het; ze laten amper een spoor na in het woestijnzand. Des te opmerkelijker is het dat Frankrijk eind jaren vijftig besloot de eerste Franse atoombom – met een kracht van meer dan vier keer Hiroshima niet bepaald bescheiden – ernaar te vernoemen: de Gerboise Bleue. Het zal eerder met de locatie te maken hebben gehad, want Frankrijk voerde zijn eerste nucleaire experimenten niet in eigen land uit, maar in het Algerijnse deel van de Sahara, destijds nog een Franse kolonie.

Kort daarna kwamen de Gerboise Blanche, Gerboise Rouge (de kleuren van de troiscouleurs werden netjes afgevinkt), en uiteindelijk de Gerboise Verte. Het is dit weekend zestig jaar geleden dat Frankrijk de laatste van deze bovengrondse testen uitvoerde. De gevolgen van Frankrijks nucleaire kolonialisme werken tot op de dag van vandaag door: in het nucleaire afval dat nog altijd begraven ligt in de Sahara, in de Algerijnen die zijn blootgesteld aan de straling, en in het radioactieve woestijnzand dat ook Frankrijk bereikt en de auto’s in de straten bedekt onder een dun laagje roodkleurig stof.

Volgens Roxanne Panchasi, universitair docent aan de Canadese Simon Fraser universiteit, komt er steeds meer aandacht voor Frankrijks nucleaire erfenis in Algerije. Het zou kunnen komen door het begin dit jaar uitgekomen adviesrapport dat de Franse historicus Benjamin Stora in opdracht van de Franse regering schreef, waarin hij voorstellen doet die Frankrijk en Algerije weer met elkaar moeten verzoenen. Stora noemt heel vluchtig de nucleaire proeven.

null Beeld Louman & Friso
Beeld Louman & Friso

Straling

Maar, vertelt Panchasi met een lach: “Het kan ook komen door de vele zandstormen die de laatste tijd het radioactieve zand richting Europa blazen. Mensen maken zich over het algemeen toch sneller zorgen als het op hun eigen auto ligt.” In februari kleurde de lucht in het zuiden van Frankrijk nog donkergeel met dit zand.

Volgens onderzoek van de Vereniging voor de Controle van Radioactiviteit in het Westen (Acro) – opgericht na de ramp in Tsjernobyl – bevatte het zand verhoogde niveaus van het isotoop cesium-137, dat niet van nature in het zand voorkomt en dat vrijkomt bij kernsplijting, het proces dat een nucleaire explosie veroorzaakt. Volgens Acro is de concentratie in het overgewaaide zand niet hoog genoeg om een direct gevaar te vormen voor de gezondheid, in tegenstelling tot de straling waaraan veel Algerijnen nog altijd blootgesteld zijn.

De Gerboise-testen vonden plaats in de buurt van Reggane, een klein stadje in het zuiden van Algerije. Inwoners van het gebied werd niks verteld over waar de Fransen precies mee bezig waren. Ahmed al-Hadj Hamdi woonde destijds in het gebied. Hij weet nog hoe Franse soldaten vlak voor de ontploffing hem en zijn buren sommeerden in hun huizen te schuilen, vertelt hij in een interview met Al Jazeera. “Ik dacht dat het de apocalyps was”, vertelt hij. “Na de explosie werden we naar buiten gestuurd om alle rommel op te ruimen. De grond was helemaal witverbrand en vloeibaar.”

Compensatie

Toen de Fransen uit Algerije vertrokken, begroeven ze al het materieel – auto’s, vliegtuigen, werktuigen, constructiemateriaal – dat was blootgesteld aan radioactieve straling. Het ligt er nog steeds. Waar precies, dat weet niemand, want Frankrijk weigert die informatie met Algerije te delen, of het archief over de nucleaire testen te openen. Doordat dit materieel nog in de grond ligt worden inwoners nog altijd blootgesteld aan straling. “Sommige mensen zijn op zoek naar oud schroot om te verkopen, en komen dan dit afval tegen. Niet iedereen kent de gevaren, weet dat dit nog steeds radioactief is”, vertelt Panchasi.

Een bord dat een nucleaire gevarenzone markeert in Algerije. Beeld Hollandse Hoogte / AFP
Een bord dat een nucleaire gevarenzone markeert in Algerije.Beeld Hollandse Hoogte / AFP

Algerijnen die mogelijk ziek zijn geworden door de straling en compensatie willen van de Franse staat, worden geconfronteerd met een harde bureaucratie. In 2010 nam Frankrijk een wet aan waardoor slachtoffers van Frankrijks nucleaire testen compensatie konden krijgen. Althans, in theorie. Panchasi: “Het duurde lang voordat de eerste aanvraag werd goedgekeurd. Want hoe bewijs je dat jouw kanker is veroorzaakt door radioactieve straling? De bewijslast ligt bij het slachtoffer, dat maakt het erg moeilijk.”

Het zijn vooral Franse veteranen, die vaak ook zonder waarschuwing blootgesteld werden aan straling, en inwoners van Polynesië – waar Frankrijk ook nucleaire testen uitvoerde – die met enig succes aanvragen doen. Tussen 2010 en 2019 werden er 1598 aanvragen ingediend, enkel 49 daarvan kwamen uit Algerije. Eén aanvraag uit Algerije werd goedgekeurd. Naar uiteenlopende schattingen van de Franse staat en Algerijnse wetenschappers zijn er tussen 23.000 en 60.000 Algerijnen blootgesteld aan de straling.

Panchasi hoopt dat er nu meer aandacht komt voor Frankrijks nucleaire erfenis in de Sahara, misschien dat het de druk op de Franse overheid vergroot om het eigen koloniale verleden niet te negeren. Volgens haar zijn de radioactieve zandstormen die Frankrijks nucleaire afval terug naar het moederland blazen de perfecte allegorie. “Wat we op één plek doen, heeft altijd effect ergens anders. De ecologische fouten die we begaan, verdwijnen niet zomaar. Net zoals de koloniale fouten die er gemaakt zijn niet zomaar verdwijnen.” Met een lach: “Het koloniale rijk keert terug om Frankrijk te pakken”.

Lees ook:

Macron maakt geen excuses voor de kolonisatie van Algerije

Frankrijk zal niet het boetekleed aantrekken voor de tijd waarin het in Algerije de dienst uitmaakte. President Macron hoopt beide landen te verzoenen met onder andere een waarheidscommissie.

Frankrijk hield nucleaire vervuiling door tests geheim

De Franse kernproeven in de jaren zestig en zeventig bedekten Frans-Polynesië met radioactiviteit, maar de Franse regering hield die vervuiling decennialang geheim.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden