Interview Fausto Canales

‘Franco is weg, nu nog een echt graf voor mijn vader’

Franco’s mausoleum in de Vallei der Gevallenen Beeld Reuters

De stoffelijke resten van dictator Franco zijn overgebracht van een bombastisch mausoleum naar een eenvoudige begraafplaats. Maar in de Vallei der Gevallenen wachten meer doden op een passende rustplaats. Zoals de vader van Fausto Canales.

“Mijn vader Valerico ligt in doos 198 in de Vallei der Gevallenen. Maar ik mag hem niet herbegraven”, vertelt Fausto Canales (85) in zijn appartement naast het Reina Sofia-museum in Madrid. De resten van zijn vader, die tijdens de Spaanse Burgeroorlog gefusilleerd werd door fascisten, liggen in een crypte in hetzelfde mausoleum als waar Franco vorige week uit werd gehaald.

In de Vallei der Gevallenen liggen nu nog meer dan 33.000 doden uit de burgeroorlogsjaren (1936-1939). Het merendeel vocht voor Franco, maar er liggen ook een paar duizend van zijn tegenstanders onder de grond. Van een derde is de identiteit onbekend.

Het samenbrengen van de botten in het megalomane bouwwerk in de Sierra de Guadarrama bij Madrid moest voor de dictator na de burgeroorlog het einde van de verdeeldheid onder de Spanjaarden symboliseren. Wrang genoeg werd Fausto’s vader Valerico, die uitgesproken links was, in de vallei samengebracht met zijn broer Victorino, die in het leger van Franco’s troepen sneuvelde. Het overbrengen van de resten gebeurde zonder toestemming van de nabestaanden.

Fausto Canales Beeld Alex Tieleman

Nu de in 1975 overleden dictator een nieuwe, eenvoudige begrafenis heeft gekregen, hopen nabestaanden als Canales dat hun dierbaren eindelijk een waardig graf krijgen. “Nooit hebben zij ons iets gevraagd. Ik wil dat zij zo snel mogelijk uit de vallei worden gehaald zodat ik hen een echte begrafenis kan geven“, zegt Canales.

Dodenveldje

Pajares de Adaja was een klein dorp met maar een paar honderd inwoners, vertelt hij. “Ik hoorde in de jaren vijftig van een dorpsgenoot dat er lichamen waren weggehaald bij het ‘dodenveldje’. Dat kende iedereen. Daar was op 20 augustus 1936 mijn vader gefusilleerd. De doden lagen daar in een massagraf. Omdat ze links waren, mochten ze niet op de nabijgelegen katholieke begraafplaats.”

Vlak na de staatsgreep in juli onder leiding van generaal Franco stelden fascisten in Spaanse gemeenten lijsten op van verdachten die zich tegen hen konden keren. “Mijn vader was dagloner. Hij oogstte graan. Als er geen werk was op het land, ging hij naar Madrid op zoek naar werk in de metro of bij de spoorlijnen. Hij was ook lid van de vakbond, want hij wilde betere rechten voor arbeiders. Midden in de nacht werd hij uit zijn huis gesleept. Net als negen andere vakbondsmannen uit ons dorp. Mijn moeder dacht dat hij ondervraagd zou worden of in de gevangenis werd gegooid, vertelde zij later. Maar ze schoten hem gewoon dood in een greppel langs de weg niet ver van het dorp. Ik was twee jaar oud. Mijn broer was vier. De volgende dag nam onze moeder ons mee, weg uit ons huis. We zijn er nooit meer teruggekeerd.”

Het kleine dorpje dertig kilometer van Ávila had opeens tien gezinshoofden minder. De gemeenschap en de nieuwe machthebbers keken de vaderloze families met de nek aan. Fausto trok met zijn broer en moeder in bij haar ouders, die schapen hoedden. Met hulp van de familie en het geld dat zij als huishoudster bij welgestelde families verdiende, kwamen ze net rond. Andere families waar de vader was weggevallen moesten bedelen in de dorpsstraatjes.

Valerico Canales, de vader van Fausto

“Ik heb geen herinneringen aan mijn vader. Alleen aan de spullen die hij achterliet en door wat anderen over hem zeiden. Ik moest altijd aan mijn oma vragen: ‘Vertel eens wat over papa?’ Mijn moeder barstte tot op hoge leeftijd in huilen uit als we het erover hadden. Het huis bleef ondertussen leegstaan. Mijn moeder wilde niet terug. We hebben het een tijdje verhuurd. Er zat toen een fruitwinkeltje in. Daarna stond het huis weer leeg en raakte het steeds vervallener. Uiteindelijk is het verkocht.”

Fausto’s oom Victorino, de broer van zijn vader, bewerkte de dagen voor het drama hetzelfde stukje land als Valerico. Victorino ontsprong de dans, omdat hij niet bij de vakbond zat. Toen hij zijn vriendinnetje in Salamanca ging opzoeken op de vlucht voor mobilisatie, werd hij toch ingelijfd bij Franco’s troepen. Zonder al te veel ideologische overtuiging moest hij plotseling voor de nationalisten vechten. Hij stierf een paar maanden later in januari 1937 aan het front bij Madrid. Ook zijn resten kwamen in de Vallei der Gevallenen terecht: in doos 10.672. Een andere broer van zijn vader, Teodoro, vocht ook aan nationalistische zijde, maar hij overleefde de burgeroorlog die door Franco werd gewonnen.

“Na het einde van de oorlog werd een plakkaat in het dorp opgehangen me de namen van hen die voor ‘God en Spanje’ waren gestorven. Daar stond ook de naam van mijn oom op, maar wat er precies was gebeurd, daar ben ik nooit achter gekomen.”

De stoffelijke resten van voormalig dictator Franco worden vanuit de Vallei der Gevallenen naar een eenvoudige begraafplaats gebracht. Beeld Reuters

Labyrint

“Ik kreeg een beurs om landbouwkunde te studeren en ik werkte jarenlang als ingenieur op het ministerie in Madrid. Toen ik rond de eeuwwisseling met pensioen ging en eindelijk tijd had, ben ik op zoek gegaan naar mijn vader en oom”.

Canales kwam er via getuigenverklaringen achter dat zijn vader in de Vallei der Gevallenen lag. Op een foto van een Spaans persbureau is de doos met nummer 198 zelfs te zien. In mei was hij met zijn zoon vlakbij, alleen een tussenwand scheidde hen van de resten van Valerico. Maar toestemming voor een herbegrafenis krijgt hij maar niet. Al jaren doolt hij rond in een juridisch en administratief labyrint. Tegengewerkt door de kerk die de Vallei der Gevallenen bestiert en conservatieve politici die het verleden liever laten rusten.

Even was er hoop toen Canales een rol speelde in een zaak van de bekende onderzoeksrechter Baltasar Garzón tegen de staat om orde op zaken te stellen in de Vallei der Gevallenen. “Ik kon voor het eerst voor Spanje’s hoogste rechtsinstantie mijn verhaal doen. Dat was heel bijzonder”, zegt Canales geestdriftig. Maar de zaak kwam op de plank terecht. Nu hoopt hij door een nieuwe procedure en de recente opgraving van Franco alsnog op een doorbraak.

“De dozen staan er gewoon. Ze zijn nog niet verrot. Ik denk dat er door de opgraving van Franco meer welwillendheid is. Altijd als ik langs de Vallei der Gevallenen kwam en het kruis zag, had ik het gevoel dat Franco iets hadden geroofd wat niet van hem was. Het is goed dat hij daar nu weg is. Maar het blijft voor mij een ‘necropolis’ totdat alle familieleden die dat willen hun naasten kunnen herbegraven.”

De Spaanse Burgeroorlog (1936-1939)

Op 17 juli 1936 ontketende een groep generaals onder wie Franco een staatsgreep tegen de gekozen Republikeinse regering in Madrid. De ‘nationalisten’ zagen de liberale machthebbers als een bedreiging voor Spanje en verwachtten een snelle overwinning. Het conflict mondde echter uit in een slepende burgeroorlog waarbij honderdduizenden slachtoffers vielen.

Spanje werd het toneel van een krachtmeting tussen fascisten en communisten aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog. Franco kreeg steun van Hitler en Mussolini, de republikeinen van Stalin. Nadat de nationaal-katholieke generaal in 1939 als winnaar uit de strijd kwam, vestigde Franco een dictatuur die pas na zijn dood in 1975 zou overgaan in een democratie.

De burgeroorlogenjaren en de dictatuur liggen nog altijd gevoelig in Spanje. Nog 114.000 vermisten liggen onder de grond in massagraven door heel het land. Terwijl een museum over deze zwarte bladzijden uit de Spaanse geschiedenis ontbreekt.

Lees ook:
Bij Franco’s herbegrafenis is Spanje’s donkere kant weer even tastbaar

De herbegrafenis van dictator Franco reet voor een dag weer de oude wonden open van burgeroorlog en dictatuur.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden