InterviewRenaud Camus

Extreem-rechtse terroristen beroepen zich op zijn theorie: 'Ik? Xenofoob?’

Renaud Camus in de ridderzaal van zijn kasteelBeeld AP

Renaud Camus is de bedenker van het concept van de ‘Grand Replacement’. Extreem-rechtse terroristen beroepen zich op die theorie. ‘Uit niets blijkt dat die mij hebben gelezen’, zegt hij.

Waarom kwam Renaud Camus juist hier tot de conclusie dat de westerse bevolking wordt ‘vervangen’? Wie de Franse cultschrijver opzoekt in zijn 14de-eeuwse Gascognekasteel ontkomt niet aan die vraag. Rondom strekt zich een golvend akkerlandschap uit, slechts onderbroken door middeleeuwse dorpjes met spitse kerktorens. Van de moslimmigranten waar Camus zo tegen tekeergaat, is geen spoor te bekennen, ook niet door de sterrenkijker die in zijn werkkamer staat opgesteld.

“Maar dat je hier in de Tweede Wereldoorlog geen Duitse soldaten zag wil niet zeggen dat Frankrijk niet bezet was”, zegt Camus op een manier die doet vermoeden dat deze vraag hem vaker is gesteld. De parallel met de Duitse bezetting is geen toeval: zo ervaart Camus de aanwezigheid van miljoenen Fransen met een niet-westerse achtergrond nu eenmaal, geïntegreerd of niet. In zijn geschriften spreekt hij onomwonden over een ‘bezetting’, beticht hij de regering van ‘collaboratie’ en roept hij op tot ‘verzet’.

Vaak komt met de ouderdom ook mildheid. Maar de 73-jarige Camus (gesoigneerde witte baard, witlinnen kostuum, diepblauwe, onderzoekende ogen) wordt alleen maar radicaler. Het huidige Franse politieke establishment noemt hij ‘nog erger dan Vichy’. En dat wil wat zeggen, want het Vichy-regime collaboreerde actief met de nazi’s.

Beschaving

Camus muntte in 2010 de term Le Grand Remplacement (‘de grote vervanging’). Volgens deze theorie importeren niet nader gedefinieerde westerse elites op grote schaal niet-westerse immigranten (lees: zwarten en moslims). Het doel: de oorspronkelijke witte bevolking te ‘vervangen’ en zo de weg te effenen voor een geglobaliseerde orde zonder grenzen of natiestaten. Niet minder dan de westerse beschaving staat op het spel.

In Frankrijk vond de theorie zijn weg vanuit de extreem-rechtse underground naar de mainstream. In een enquête uit 2017 onderschreef 48 procent van de Fransen dat immigratie een door ‘onze elites georganiseerd project is met als doel de ene beschaving door de andere te vervangen’. Radicaalrechtse bewegingen in de VS pikten Camus’ notie al snel op, en daarna kwam de Grand Remplacement weer terug Europa in. In 2018 dook Camus in eigen persoon op aan de zijde van PVV’er Martin Bosma tijdens een demonstratie in Rotterdam. FvD-leider Thierry Baudet spreekt niet over ‘omvolking’, maar heeft het over een ‘demografische transitie’ – zeg maar de homeopatisch verdunde variant.

Hoe giftig de term is, bleek op 15 maart 2019, toen een terrorist in het Nieuw-Zeelandse Christchurch in twee moskeeën 51 mensen doodschoot. Vlak voor zijn daad zette hij een pamflet online, getiteld ‘The Great Replacement’. Een paar maanden later was het opnieuw raak in de Texaanse grensstad El Paso, waar een schutter 21 mensen doodschoot uit angst voor een invasie van Mexicaanse immigranten. Ook hij repte in een manifest van Camus’ theorie.

Camus zelf heeft zich altijd tegen geweld uitgesproken. “En daarbij: uit niets blijkt dat die schutters me hebben gelezen”, zegt hij, haast verongelijkt. Maar wie alle moslim­migranten over één kam scheert en oproept tot ‘verzet’ tegen een ‘bezetting’, opent de weg voor geweld, zou je denken. “Nee”, zegt Camus gedecideerd. “Ik ben voor een geweldloze oplossing; met verzet bedoel ik het verzet zoals dat vorm kreeg onder de Sovjet-Unie.”

Remigratie

Camus pleit voor vrijwillige remigratie, eventueel aan­gemoedigd door bonusuitkeringen. De alarmistische pamfletten die hij uitgeeft, vergelijkt hij met de samizdat, de clandestien gedrukte literatuur van Russische dissidenten.

Hoe serieus Camus dit nu allemaal werkelijk bedoelt is niet helemaal helder. Maar duidelijk is dat hij de rol met verve speelt. Ook zegt hij ‘verheugd’ te zijn dat ‘zijn’ Grand Remplacement zich zo over de wereld heeft verspreid.

Op het oog is Camus de meest onwaarschijnlijke kandidaat voor de rol van ideoloog van Alt-right en radicaal rechts. In de jaren zeventig maakte hij in kleine literaire kring naam met de roman ‘Tricks’, het verslag van een reeks homoseksuele contacten in Europa en de VS. In die tijd sloot hij vriendschap met kunstenaars als Andy Warhol en Robert Rauschenberg. Begin jaren negentig vestigde hij zich in zijn kasteeltje in Plieux, waar hij literaire bijeenkomsten, muziekfestivals en exposities organiseerde. De ridderzaal waar hij ontvangt, draagt er de sporen van: langgerekte boekenkasten vol kunstboeken, her en der moderne schilderijen, waaronder een aantal zelfportretten van Camus zelf. Hij is tevens auteur van een omvangrijk oeuvre dat romans, dagboeken, essays en reisgidsen bevat. Hij was zelfs kandidaat voor een stoel in de prestigieuze Académie Française – al lijken zijn kansen daarvoor verkeken sinds hij theoreticus van de Grand Remplacement werd.

“Afrikanen komen naar Europa omdat het leven er beter is dankzij de beschaving. Die houdt op omdat zij er zijn", tweette Camus in 2015Beeld AP

Hij leeft teruggetrokken, maar communiceert met de wereld via een niet aflatende stroom tweets. Ze bevatten allerlei knappe taalvondsten en neologismen. En vaak zijn ze onverholen racistisch. “Afrikanen komen naar Europa omdat het leven er beter is dankzij de beschaving. Die houdt op omdat zij er zijn”, tweette hij in 2015.

De tweet is opgenomen in een vuistdikke bundeling die Camus onlangs deed verschijnen met als titel ‘Tweets’. In ­eigen beheer. Want geen Parijse uitgever waagt zich nog aan het werk van Camus. Van de gevestigde Franse intellectuelen spreekt eigenlijk alleen Alain Finkielkraut nog met hem, al trekt ook hij een duidelijke grens. “Beheersing van de immigratiestroom is noodzakelijk”, schreef de uitgesproken conservatieve filosoof – zelf ook niet wars van een provocatie. “Maar migranten als een horde barbaren beschouwen geeft geen pas.”

Fontein

Camus’ besef over zoiets als de Grand Remplacement ontkiemde in de jaren negentig, toen hij in opdracht van het departement Hérault een reisgids vervaardigde. Wekenlang doorkruiste hij de Zuid-Franse streek met zijn woeste natuur en eeuwenoude stadjes. In een zo’n stadje werd zijn aandacht getrokken door drie gehoofddoekte vrouwen die rond een middeleeuwse fontein zaten. Voor de rest was er niemand op straat. Moslimmigranten associeerde hij met grauwe flats in de banlieues van steden als Parijs en Lyon. “Maar nu zag ik ze in dat historisch stadje”, zegt hij. “Nabij een gotische fontein, heel fraai, met van die vensters.”

Nog steeds klinkt er iets van de verbijstering die hij moet hebben gevoeld. Camus zegt zich het moment te herinneren als een enorme schok. En als een wake up call. Wanneer hij precies de term Grand Remplacement bedacht weet hij niet meer. Wél wanneer hij die voor het eerst publiekelijk gebruikte: in 2010, tijdens een toespraak in het stadje Lunel, eveneens in de Hérault. Een vreemd toeval, want uitgerekend Lunel zou bekend worden als ‘jihadistenhoofdstad van Frankrijk’, vanwege het relatief hoge aantal jongens dat vanuit daar naar Syrië zou reizen. Camus lacht, een hoge zenuwachtige lach, die hij vaker laat klinken.

Alchemisten

Demografen spreken Camus consequent tegen en wijzen op statistieken die tonen dat het percentage migranten al jaren constant is. Maar daar heeft hij geen enkele boodschap aan. “Demografen zijn wat alchemisten in de Middeleeuwen waren”, zegt hij kortweg. “De Grand Remplacement is een gebeurtenis zoals de Honderdjarige Oorlog dat was. Of de Grote Depressie. Dat is niet aan wetenschappers om uit te maken.” Het gaat om het gevoel, niet om de feiten. “Kijk naar de perrons, de straten en de pleinen”, schijft Camus in ‘La France, suicide d’une nation’ (2010). “Het is voor iedereen duidelijk dat Frankrijk van kleur verandert.”

Vertrouw niet op de wetenschap, of de journalisten, op de politici, maar alleen op je eigen waarneming, lijkt hij te zeggen. Al het andere is wat hij faussel noemt, een neologisme dat hij bedacht en zoveel betekent als ‘verminking van de waarheid’. Een ander neologisme dat een belangrijke rol speelt in Camus’ denkwereld is het woord in-nocence, het niet-hinderen. Hij contrasteert het met de nocence (hinder), waar hij jonge Fransen met een migratie-achtergrond van beticht: je schoenen op de bank leggen in de metro, hangen voor de ingang van een flat, mensen lastigvallen, een gewapende beroving of zelfs islamitisch geïnspireerde terreur.

Etnische zuivering

Bij Camus bestaat tussen dat al een rechte lijn. Hij noemt het de ‘sterke arm van de verovering’ – een term die Camus een veroordeling opleverde wegens haatzaaien. “De rechters denken dat ik bedoelde dat alle moslims misdadigers zijn”, zegt Camus, “maar dat is absurd.” Zijn blik verhardt. “Ik doel op de manier waarop immigranten de gewortelde Fransen wegpesten. Op de etnische zuivering die op bepaalde plaatsen in Frankrijk plaatsvindt.”

Witte vlucht rond de grote steden is een feit, maar dat hieraan een weloverwogen strategie (‘etnische zuivering’) ten grondslag ligt is niet meer dan een suggestie. Tegelijk sluit het beeld dat Camus oproept nauw aan bij bestsellers als ‘Le Suicide Français’, waarin de invloedrijke publicist Eric Zemmour schrijft over decadente elites die Frankrijk tot de rand van de afgrond zouden hebben gebracht, en ‘Soumission’ van Michel Houellebecq, over een machtsovername door de Moslimbroederschap. Allebei alarmistische boeken, die weer aansluiten bij bestaande beelden over immigratie en de banlieue, waar een verkapte burgeroorlog zou plaatsvinden. Het wordt versterkt door filmpjes van vechtpartijen en botsingen met de politie die op sociale media circuleren en die gretig op radicaal-rechtse accounts worden gedeeld.

‘Davocratie’

Bovenop de Grand Remplacement formuleerde Camus een overkoepelende theorie: de Remplacement Global, waarin de estheet die hij óók is tot uiting komt. Dankzij het type kapitalisme van de Amerikaanse automagnaat Henry Ford, maakt wat authentiek en geworteld is overal plaats voor wat nep en vloeibaar is. Resultaat is volgens Camus een algehele verschraling, een lowcost-samenleving zonder onderscheidende kenmerken, ten dienste van wat hij de ‘Davocratie’ noemt, een verwijzing naar de jaarlijkse bijeenkomst van rijken en machtigen in het Zwitserse ski-oord Davos. Wat Camus bovenal zegt te betreuren is het verdwijnen van ‘het vreemde’ in de wereld. “Het meest absurde verwijt dat men mij maakt is dat ik een xenofoob zou zijn”, zegt hij. “Ik adoréér het vreemde, hou ervan in landen te zijn die me vreemd zijn. Ik hou van soefi-muziek, van islamitische filosofen, van Arabische dichters.” Problematisch voor Camus wordt het wanneer het vreemde zijn richting op komt.

Bij de laatste verkiezingen stemde hij op Marine Le Pen van de Rassemblement National. Maar zich thuisvoelen bij radicaal rechts zal hij naar eigen zeggen nooit. “Ik ben homo, en daar houden ze niet van. En ook ben ik geen autoritair, terwijl ze daar weglopen met Poetin en Assad.”

Camus werpt een blik naar buiten, over de omgeploegde velden. “Ik hecht aan de schoonheid van de wereld, verwerp wat lelijk is, en nep. Ja, daar ben ik heel gevoelig voor.” 

‘Verkleuring, vervanging, bedreiging’

“Zo goed als zeker zal over een eeuw de meerderheid van de mensen een gemengde achtergrond hebben”, stelde de Canadese demograaf Eric Kaufmann in 2018 in Trouw. Zijn boek ‘Whiteshift: Populism, Immigration and the Future of White Majorities’, illustreert dat Camus’ notie van Grand Remplacement een kern van waarheid bevat. Door migratie en gemengde huwelijken ‘verkleurt’ de bevolking in de westerse wereld geleidelijk.

Dat is wat anders dan Camus beweert: zwarte mensen en/of moslims verdringen en bedreigen de oorspronkelijke witte bevolking en haar beschaving. Wijken in steden als Parijs zijn inderdaad sterk verkleurd, maar dit zegt weinig over de populatie als geheel, stellen demografen. Hun cijfers wantrouwt Camus, bovendien ziet hij een vooropgezet politiek plan voor omvolking. 48 procent van de aanhang van Forum voor Democratie gelooft daar ook in, volgens onderzoek dat Trouw vorig jaar oktober publiceerde.

Lees ook:

 Complotten? Kiezers 50 Plus, FvD en PVV zweren erbij

Kiezers van populistische partijen zijn beduidend vatbaarder voor samenzweringstheorieën dan die van PvdA, GroenLinks en D66.

Michèle Tribalat: Haal het immigratiedebat uit het morele keurslijf

De uit Frankrijk overgewaaide term ­‘omvolking’ wekt een valse suggestie. Maar de figuurlijke betekenis van het begrip is geen onzin, vindt de Franse demografe Michèle Tribalat.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden