Koloniale erfenis België

Excuus of niet: beladen staatsbezoek van koning Filip aan Congo is ‘stap in goede richting’ tot het helen van het verleden

De Belgische koning Filip en koningin Mathilde arriveerden dinsdag op de luchthaven van de Congolese hoofdstad Kinshasa. Beeld Belga
De Belgische koning Filip en koningin Mathilde arriveerden dinsdag op de luchthaven van de Congolese hoofdstad Kinshasa.Beeld Belga

De Belgische koning Filip houdt woensdag een toespraak voor het Congolees parlement. Gaat hij dit keer daadwerkelijk excuses aanbieden voor de koloniale uitbuiting?

Annelies Bontjes

Zal België vandaag opnieuw spijt betuigen voor de wandaden in Congo? Of volgt er zelfs een daadwerkelijk excuus, zoals koning Willem Alexander in Indonesië deed?

Dat zijn de belangrijkste vragen die hangen boven het staatsbezoek van koning Filip en koningin Mathilde aan Congo. Het koningspaar wordt vergezeld door premier Alexander de Croo, minister van ontwikkelingssamenwerking Meryame Kitir en staatssecretaris voor wetenschapsbeleid Thomas Dermine. Het is een beladen bezoek.

Vernederingen

De belangrijkste aanleiding voor het staatsbezoek is een persoonlijke brief van koning Filip van 30 juni 2020. Op de zestigste viering van de Congolese onafhankelijkheid doorbrak hij het decennialange zwijgen van zijn voorgangers. Koning Filip betuigde zijn ‘diepste spijt’ voor de wonden uit het koloniale verleden. Hij sprak over ‘geweld en gruweldaden’ onder het bewind van koning Leopold II en over het leed en de ‘vernederingen’ tijdens de periode 1908 tot 1960, toen Congo een kolonie was van de Belgische staat.

De brief kwam in een tijd dat overal ter wereld aandacht was voor racisme en discriminatie. Op de dood van George Floyd in de VS volgde in Brussel een betoging van ruim 10.000 mensen. “De sfeer was zo gespannen”, herinnert Nadia Nsayi, politicologe en auteur van het boek Dochter van de dekolonisatie, zich. Ze is geboren in Congo en verhuisde naar België toen ze vijf was. “Het VRT-journaal opende met beelden van activisten die standbeelden bekladden en van de sokkel trokken. Zoiets hadden we nog nooit gezien.”

De spijtbetuiging van de koning was een historisch moment, een belangrijke stap in de verwerking van het koloniale verleden, zegt Nsayi. Maar vooral: een manier om de gemoederen te bedaren. Het bracht ook het debat over het koloniale verleden verder in stroomversnelling. Er werd een parlementaire onderzoekscommissie opgericht om het koloniale tijdperk in Congo te onderzoeken. De Vlaamse regering ging steden actief aanmoedigen om kritisch te kijken naar koloniale standbeelden en straatnamen.

Een beeld van Leopold II in de tuin van het AfricaMuseum in tervuren werd in 2020 beklad met rode verf. Beeld REUTERS
Een beeld van Leopold II in de tuin van het AfricaMuseum in tervuren werd in 2020 beklad met rode verf.Beeld REUTERS

Dan nog een beladen onderdeel van het bezoek: er wordt een masker overhandigd aan les Musées Nationaux du Congo in Kinshasa, afkomstig uit het AfricaMuseum in Tervuren. Het gaat volgens het AfricaMuseum om een ‘zeer zeldzaam’ kakuungu-masker van de Suku, een etnische groep uit de provincie Kwango, in het zuidwesten van Congo. Er zouden er enkele tientallen van zijn in de wereld. Het is de eerste keer sinds de jaren zeventig dat België kunst terugbrengt naar Congo.

Museumdirecteur Guido Gryseels noemt het “een symbolische start van een sterkere wetenschappelijke en museale samenwerking tussen België en Congo”. Die versterkte samenwerking gebeurt vooral in een nieuw project rond herkomstonderzoek van de collecties in het AfricaMuseum uit de koloniale periode, samen met Congo en Congolese experts.

Opmerkelijk is dat de eigendom van het masker niet wordt overhandigd, maar dat het in bruikleen wordt gegeven. Reden daarvoor is dat in België momenteel de laatste hand wordt gelegd aan een nieuwe wet voor de teruggave van kunstvoorwerpen die tijdens de koloniale periode werden geroofd. Daardoor ontbreekt vooralsnog een juridisch kader voor een formele restitutie.

Waarom niet iets teruggeven dat echt veel waard is?

Politicoloog Nsayi plaatst een kanttekening bij de semi-teruggave. “Dit masker zou gekocht zijn door een Belgische wetenschapper, dus het is officieel geen roofkunst. Het is daarom eigenlijk nogal paternalistisch. Van dit masker zijn er nog tien dezelfde in collectie in het AfricaMuseum.” De koning had ook iets kunnen teruggeven dat echt veel waard is en waarvan het eigendom al wel kan worden overgedragen, vindt ze. Zoals een omstreden beeld van koning Ne Kuko, waarvan vaststaat dat het in 1878 werd geroofd uit een Congolees dorp.

Een derde beladen aspect van het staatsbezoek heeft te maken met een slepend conflict in Congo. In een opiniestuk in de Belgische krant De Standaard uiten Réginald Moreels, humanitair chirurg, en Jan Goossens, directeur van hulporganisatie Mamas for Africa, zorgen over het gewapende conflict dat al 25 jaar woedt in het oosten van Congo en dat naar schatting zo’n zes miljoen mensen het leven zou hebben gekost. Onlangs laaide het geweld er weer op. Het tweetal hoopt dat het staatsbezoek nieuwe aandacht oplevert voor dit vergeten conflict.

Alle ogen zijn vandaag dus gericht op de toespraak van de koning voor het Congolese parlement. Nsayi acht de kans klein dat er officieel excuses worden gemaakt voor het verleden. “Als de koning zijn spijtbetuiging herhaalt is dat voldoende. Daarna is het aan de politiek.”

Een stap in de goede richting

Daarmee doelt ze niet op louter herstelbetalingen. “We praten hier over tachtig jaar koloniale onderdrukking. Wat voor cijfer plak je daar op?” Ze kent de verhalen van haar opa, die in het noorden van Congo woonde. “België importeerde rubber uit dat gebied. Er is daar een verschrikkelijk terreurbeleid gevoerd. Geen enkel bedrag kan dat goedmaken.”

Nsayi hoopt dat er gepraat wordt over een ‘herstelbeleid’. België kan bijvoorbeeld studiebeurzen geven aan studenten om zo een nieuwe elite op te leiden, of jonge ondernemers uit Congo stage laten lopen bij Belgische bedrijven.

Al met al ziet Nsayi het staatsbezoek als een stap in de goede richting. “Het is voor mijn familie en voor mij persoonlijk belangrijk dat de koning zijn woorden herhaalt tegenover de Congolese bevolking. Het heeft een symbolische waarde. Het leed dat Congo is aangedaan wordt ermee erkend.”

Tijdlijn

25 mei 2020 - De Amerikaanse George Floyd overlijdt door een minutenlange nekklem van een agent

30 juni 2020 - Spijtbetuiging voor het koloniale verleden door Belgische koning Filip

17 juli 2020 - Oprichting bijzondere Kamercommissie Congo/Koloniaal Verleden

23 oktober 2020 - Gemeenten krijgen handleiding voor hun omgang met controversiële standbeelden en andere verwijzingen naar het koloniale verleden in de publieke ruimte.

Juni 2022 - Belgisch parlement keurt later deze maand naar verwachting een wetsvoorstel goed dat restitutie mogelijk maakt van alle stukken in het AfricaMuseum in Tervuren die geroofd zijn.

Lees ook:

België heeft wel spijt van wandaden in Congo, maar vraagt geen pardon

Er al werd al jaren om geroepen, toch kwam de spijtbetuiging van koning Filip over het Belgische koloniale verleden onverwacht. “Het is een eerste stap, sorry is iets anders dan excuses aanbieden.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden