Spionage

Europees Parlement op zoek naar details over spionageprogramma Pegasus. ‘Gigantisch probleem voor de rechtsstaat’

De Spaanse premier Pedro Sánchez en de Catalaanse regionale president Pere Aragonès overleggen na de onthullingen over Pegasus, afgelopen vrijdag in Madrid.  Beeld ANP / EPA
De Spaanse premier Pedro Sánchez en de Catalaanse regionale president Pere Aragonès overleggen na de onthullingen over Pegasus, afgelopen vrijdag in Madrid.Beeld ANP / EPA

Een onderzoekscommissie van het Europees Parlement vertrekt maandag naar Israël om navraag te doen naar de spionagesoftware die het land exporteert. De telefoon van de Franse president Macron en die van Eurocommissaris Reynders werden ermee afgeluisterd.

Romana Abels

‘Pega’, heet de onderzoekscommissie die naar Israël afreist in Brusseltaal. Dat is een afkorting van ‘Pegasus’, het spionageprogramma dat het Israëlische bedrijf NSO de afgelopen jaren verkocht aan zeker veertig overheden, waarvan vijf in Europa. Welke vijf, dat wilde bestuursvoorzitter Chaim Gelfand van NSO Group drie weken geleden niet zeggen. Dat was bedrijfsgeheim, een antwoord dat hij geregeld geeft op vragen van onderzoekende parlementariërs.

NSO maakt software die telefoons afluistert − ook beveiligd berichtenverkeer. Die is ontwikkeld door het door de Israëlische staat gesteunde bedrijf om terrorisme en georganiseerde misdaad te lijf te gaan, maar de definitie daarvan blijkt nogal breed te zijn. Bovendien: wat voor het ene land een vrijheidsstrijder is, is door andere ogen bekeken vaak een potentiële terrorist.

Zo kwamen de gesprekken van talloze mensen de afgelopen jaren in handen van anderen terecht. Oppositiepolitici in Spanje, leden van de Europese Commissie en hun staf, de Franse president Emmanuel Macron, burgers en journalisten; niet alleen terroristen en criminelen bleken te worden afgeluisterd.

Hoorzittingen

Het Europees Parlement trok een halfjaar uit om te ontdekken waar dat mee te maken heeft. In april begonnen de hoorzittingen, in november wil D66-parlementslid Sophie in ’t Veld een eerste rapport vol aanbevelingen voor wetgeving naar de Europese Commissie kunnen sturen. In maart volgt het definitieve verslag.

Die aanbevelingen zullen er waarschijnlijk op neerkomen dat de Europese regels strenger moeten worden. De eerste reactie van de Europese Commissie − dat lidstaten zelf moeten zorgen voor de veiligheid van hun burgers − lijkt niet genoeg.

“Europa heeft het laten lopen”, zei hoogleraar Ben Wagner van de TU Delft in Brussel tijdens een van de hoorzittingen van het Parlement dit voorjaar. “We hebben een industrie op hol laten slaan die we in Europa niet wilden reguleren, nu voelen we wat daar het gevolg van is. Er bestaat een met publiek geld gefinancierd, wereldwijd surveillancesysteem.” Volgens hem moeten er meer regels komen.

Ook de telefoon van de Franse president Macron werd afgeluisterd met Pegasus.  Beeld Reuters
Ook de telefoon van de Franse president Macron werd afgeluisterd met Pegasus.Beeld Reuters

Onthullingen over spionagesoftware

De onthullingen over spionagesoftware waren het afgelopen jaar nauwelijks bij te benen. In Hongarije bleken driehonderd journalisten, activisten en politici doelwit te zijn geweest. De Hongaarse regering zei een jaar geleden al dat ze niet de enige Europese regering waren die dit had gedaan.

Dat klopte, zo bleek later. In Polen waren de telefoons van verschillende politici geïnfecteerd. In Frankrijk vond men de sporen van het Pegasus-spionageprogramma niet alleen in de telefoon van president Macron, maar ook in die van vijf ministers. Uit het vorige kabinet bleken veertien leden doelwit te zijn geweest. Ook de telefoons van verschillende journalisten werden afgeluisterd.

In april van dit jaar bleek dat Spanje de Pegasus-software had aangekocht om zeker 63 leden van de Catalaanse oppositie in de gaten te houden. Maar de Spaanse regering kon zelf evenmin in vrijheid praten. In mei van dit jaar bleek ook de telefoon van Pedro Sánchez, de Spaanse premier, en die van de minister van defensie te zijn geïnfecteerd. Dat was, net als bij Macron, gedaan door een overheid van buiten de EU.

Ook diplomaten in dienst van het Finse ministerie van buitenlandse zaken bleken lange tijd te zijn afgeluisterd. Dat bracht de Finse overheid begin 2022 zelf naar buiten.

Wie mag er worden afgeluisterd?

Een interessante vraag die de parlementaire commissie moet ophelderen, is hoe NSO bepaalt wie er mag worden afgeluisterd. Daarbij lijken ook politieke overwegingen een rol te spelen. De overheid van Estland kocht Pegasus in 2018, maar kreeg van het Israëlische bedrijf geen toestemming om er Russische doelwitten mee af te luisteren. Oekraïne wilde Pegasus kopen, maar kreeg het niet.

Inmiddels heeft ook de European Data Protection Supervisor (EDPS) gezegd dat de Europese Unie de ontwikkeling en het gebruik van spionagesoftware met dit soort mogelijkheden moet verbieden. Als het toch wordt toegestaan, moeten er veel meer garanties komen waardoor het niet meer lukraak kan worden ingezet.

“Het gebruik van spionagesoftware is een gigantisch probleem voor de rechtsstaat”, zei Europarlementariër Jeroen Lenaers. Hij zit de Pega-commissie voor en leidt de delegatie die maandag naar Israël reist. Terwijl ze voortgaan met hun onderzoek, blijven de Europarlementariërs verbaasd over het zwijgen van andere Europese instituties. “Het is een oorverdovende stilte”, zei de Belgische Saskia Bricmont van de Groenen vorige maand tegen nieuwssite Euractiv. “De Commissie en de Raad zijn wel eens sneller geweest met een reactie op veiligheidskwesties.”

Lees ook:

Hoofd Spaanse geheime dienst moet opstappen na Pegasus-schandaal

Het hoofd van de Spaanse geheime dienst, Paz Esteban, is ontslagen na onthullingen dat leden van de Catalaanse onafhankelijkheidsbeweging waren afgeluisterd met Pegasus.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden