TerugblikEU

Europa in 2020: de grootste winnaars en verliezers van dit turbulente jaar

Een container sluit de Belgische grens af voor alle verkeer uit Nederland. Zelfs twee EU-landen die zo veel met elkaar gemeen lijken te hebben keerden elkaar de rug toe. Beeld BELGA
Een container sluit de Belgische grens af voor alle verkeer uit Nederland. Zelfs twee EU-landen die zo veel met elkaar gemeen lijken te hebben keerden elkaar de rug toe.Beeld BELGA

Het was voor iedereen een turbulent jaar, niet in het minst voor de Europese Unie. Die stond met de coronacrisis voor een van de grootste uitdagingen in haar bestaan. Maar ook andere probleemthema’s eisten aandacht op, waaronder de brexit en een heuse begrotingscrisis. Wie zijn de grootste winnaars en verliezers van dit afgelopen Europese jaar?

++++ WINNAARS ++++

COVID-19

Het virus kent geen grenzen en laat overal zijn sporen na, maar Europa is toch wel een van zijn favoriete werkterreinen gebleken. Covid-19 kan hier zijn lol niet op. Waar het (strak geleide) land van oorsprong, China, en een aantal andere landen in relatief korte tijd de gezondheidscrisis wisten te bedwingen, daar sukkelen de vrijheidslievende Europese landen van de ene halfzachte lockdown naar de andere en van coronagolf naar coronagolf.

Stel dat Sars-CoV-2 een minuscuul vuistje zou hebben om in te lachen, dat had het virus dat waarschijnlijk menigmaal gedaan bij de aanblik van het vrijwel totale gebrek aan beleidscoördinatie tussen die landen. Ook tijdens de versoepelingen in de zomer, toen velen dachten (met, achteraf gezien, een teveel aan hoogmoed en nonchalance) dat het ergste leed geleden was, zette Covid zijn meest satanische lach op. Het is een wrange vaststelling, maar het coronavirus is de onbetwiste winnaar van 2020.

KLIMAAT

Het jaar 2020 gaat de boeken in als het warmste ooit gemeten, samen met 2014, naar het schijnt. Is het dan niet een beetje raar om het klimaat onder de winnaars te scharen? Ja, nogal. Aan de andere kant ziet de optimist tal van lichtpuntjes. Grote wereldmachten als de EU, China en Japan hebben streefcijfers vastgelegd om de broeikasgasuitstoot terug te dringen naar nul, halverwege deze eeuw (China mikt op 2060).

De EU-landen werden het deze maand bovendien eens over een tussentijds 2030-doel: 55 procent minder uitstoot (vergeleken met 1990). De aanstaande president van de Verenigde Staten, Joe Biden, wil Donald Trumps terugtrekking uit het klimaatverdrag van Parijs ongedaan maken en zal wat dat betreft de EU weer als partner zien, niet als vijand.

Tijdens de eerste strenge Europese lockdowns van dit voorjaar was er zowaar even sprake van schonere lucht in de grote steden en een kraakheldere hemel zonder vliegtuigstrepen. Bleef het maar altijd zo, verzuchtte een enkeling, wellicht meerdere. Inmiddels schijnen die positieve effecten op ons leefmilieu alweer teniet te zijn gedaan, maar het heeft ons wel aan het denken gezet. Al volstaat een recent beeld van de incheckrijen op Schiphol om te constateren dat een hoop trendwatchers, die de mond vol hadden van een ‘totale reset’ van de economie en de coronacrisis als een blessing in disguise, wellicht een andere baan moeten zoeken.

Maar toch. De coronacrisis zou de ambitieuze Green Deal van Eurocommissaris Frans Timmermans rijp maken voor de prullenbak, zo was even de vrees. Die is niet uitgekomen. Weliswaar opereert Timmermans veel meer in de luwte dan hem lief is, puur beleidsmatig gezien ligt zijn Green Deal op schema. Ook is er een duidelijke koppeling aangebracht tussen duurzaamheid en het economische coronaherstel, waarvoor honderden miljarden euro’s worden uitgetrokken.

RECHTSSTAAT

Ook al zo’n ogenschijnlijk misplaatste ‘winnaar’, in een jaar waarin de rechtsstaat in Europa onder toenemende druk staat. Het aan de EU grenzende Wit-Rusland is een politiestaat met een cynische dictator. In de EU-landen Polen en Hongarije koeioneren regeringen onder meer homorechten en de persvrijheid.

Maar ook hier geldt: zoek naar lichtpuntjes en je zult ze vinden. Er is zowaar voor het eerst in de geschiedenis een koppeling gelegd tussen EU-subsidies en respect voor de rechtsstaat. Dat is een doorbraak. Zeker, het uiteindelijke akkoord hierover valt te omschrijven als ‘slappe hap’. Hongarije en Polen vrezen dat landen in het westen dit rechtsstaatmechanisme zullen gebruiken om ideologische politiek mee te bedrijven. Omdat ook zij akkoord moesten gaan, heeft het instrument veel van zijn beoogde slagkracht ingeleverd.

Maar… zoals Oscar Wilde al zei: er is maar één ding erger dan dat er over je gepraat wordt, en dat is dat er níet over je gepraat wordt  Opeens was de rechtsstaat ‘het gesprek van de dag’: ook de Tweede Kamer hield zich bezig met de kwaliteit ervan in de Europese Unie.

Wat zijn dat eigenlijk, de EU-normen en waarden op rechtsstaat-gebied? Staan die ergens opgeschreven? En waarom gaat het eigenlijk altijd over Hongarije en Polen? In het rapport over de Nederlandse toeslagenaffaire staat dat de ‘grondbeginselen van de rechtsstaat zijn geschonden’, en je zag ze in Boedapest en Warschau al meesmuilen.

De afgesproken koppeling met de EU-begroting mag dan minimaal zijn, bij elke nieuwe rechtsstatelijke terugslag, in welk land dan ook, zullen de schijnwerpers daar vol op worden gezet. In die zin was alle Europese aandacht voor de rechtsstaatbeginselen in 2020 een goede zaak. Kennelijk raken die toch een snaar.

DE NATIESTAAT

Ooit promoveerde Thierry Baudet met zijn proefschrift ‘De aanval op de natiestaat’, een aanval die op poten zou zijn gezet door onder anderen voorvechters van Europese eenwording. Welnu, als de coronacrisis één ding heeft aangetoond, dan is het dat de natiestaten die vermeende aanval met speels gemak hebben afgeslagen.

Alle landen deden precies wat ze wilden, met hun uiteenlopende gezondheidszorg, reisbeperkingen en quarantaineregels. Een enkel land pretendeerde een ‘intelligente’ lockdown in te voeren; al die andere waren kennelijk stom. Ook bij de race om de vaccins klopten landen zichzelf graag op de borst: zo wilden de Britten zó graag laten zien dat ze zogenaamd geen EU-lid meer zijn, dat ze eerder begonnen met het toedienen van de vaccins, die ze voor een veel hogere prijs insloegen dan het EU-collectief. 

Die eerdere prikdatum had echter niks met de brexit te maken: elk EU-land had voor eerdere vaccinaties kunnen kiezen. Dat nationalistische trompetgeschal bood soms een treurige aanblik. Maar de natiestaat zegevierde in 2020.

---- VERLIEZERS ----

EUROPA

Daarmee komen we meteen bij de grootste verliezer van dit jaar: diezelfde Europese eenwording. Stel dat iemand honderd jaar geleden zou zijn ingevroren, dit jaar ontwaakte en om zich heen keek, dan zou die zich misschien hebben afgevraagd: zeg, Europese landen, zouden jullie niet eens met elkaar samenwerken? Een soort van Europese Unie oprichten of zo?

De Europese Commissie deed haar best om enige lijn in de lappendeken van besluiten te krijgen, maar op het gebied van gezondheidszorg en grenscontroles kon zij ook niet meer doen dan aanbevelingen. Lidstaten namen die voor kennisgeving aan.

De commissie nam wel met succes het voortouw bij economische herstelplannen en de centrale inkoop van vaccins. Maar de talrijke Europese toppen van regeringsleiders over de coronacrisis, meestal via beeldverbinding, waren doorgaans vrij troosteloze en vrijblijvende gedachtewisselingen. Raadsvoorzitter Charles Michel deed zijn best, maar zal toch ook niet de geschiedenis ingaan als de man die de Europese coronacrisis in goede banen wist te leiden. Dat had dan ook niemand gekund.

NEDERLAND

Of het echt waar is, valt nu niet zo 1-2-3 te achterhalen, maar er schijnt een Italiaanse krant geweest te zijn die een weerkaart afdrukte waarop Nederland simpelweg was weggelaten. Weggespoeld door de Noordzee. Zo hoog was de Italiaanse woede opgelopen over de Nederlandse houding in de gesprekken over Europese coronahulp.

Met name CDA-minister Wopke Hoekstra van financiën werd de kop-van-jut. Hij wilde op zeker moment, midden in de eerste golf, dat de Europese Commissie ging onderzoeken waarom de zuidelijke EU-landen toch zo’n rommeltje maakten van hun overheidsfinanciën, en niet gewoon hun eigen coronaboontjes konden doppen. In die tijd reden in Bergamo legertrucks rond met doodskisten, omdat de mortuaria vol lagen.

Na alle vernietigende reacties (de Portugese premier Costa: ‘Walgelijk!’) bood Hoekstra zijn excuses aan voor de stijl. Maar inhoudelijk veranderde eigenlijk niets aan de Nederlandse boekhoudersvisie, ook telkenmale uitgesproken door premier Rutte.

Nederland werd vooral verweten in deze inktzwarte gezondheidscrisis geen enkele blijk te geven om te hechten aan zoiets als Europese samenwerking en eendracht, al was het maar verbaal. ‘Zoek het allemaal lekker zelf uit, dat doen wij toch ook?’, dat was zo’n beetje de boodschap. Alsof het land zich distantieerde van de EU, waarvan het zelf de eerste bouwstenen had gelegd. Dat Nederlandse coronapatiënten op zeker moment moesten worden overgeplaatst naar Duitse ziekenhuizen, ontlokte menig zuiderling dan ook een cynisch commentaar.

Ook al zijn ook sommige zuiderlingen niet vies van afgekloven clichés en verkeerde beeldvorming, zoals sommige noorderlingen blijven afgeven op die ‘knoflooklanden’, er is toch echt wel iets kapotgegaan aan het imago van Nederland binnen Europa. Zelfs Duitsland zit al een tijdje op een heel andere golflengte. Het zal nog wel even duren voor die schade voor Nederland is hersteld.

MIGRANTEN

Of ze nu echte oorlogsvluchtelingen zijn of migranten uit veilige landen die geen recht hebben op asiel in de EU, allemaal zijn ze de dupe van een disfunctionerend Europees asiel- en migratiebeleid. De broodnodige hervorming ervan zit al jaren vast. De coronacrisis heeft de urgentie van een oplossing niet bepaald groter gemaakt.

Weliswaar presenteerde de Europese Commissie in september, na lang uitstel, eindelijk haar voorstellen voor dat nieuwe beleid. Maar de serieuze onderhandelingen daarover, tussen lidstaten en Europees Parlement, zijn nog lang niet begonnen. Het zal al een hele toer worden voor de lidstaten om hierover een gemeenschappelijke onderhandelingspositie in te nemen, want de (vaak ideologische) migratie-opvattingen lopen sterk uiteen.

Het Duitse EU-voorzitterschap van de laatste helft van dit jaar was bij aanvang al de moed in de schoenen gezonken. Verreweg het meest explosieve dossier van dit moment, zeggen diplomaten. Ook voor de Portugezen, die op 1 januari de voorzittershamer overnemen, valt er vermoedelijk geen eer aan te behalen.

Grootste twistappels blijven de vraag wie verantwoordelijk is voor asielaanvragen en op welke manier alle EU-landen de ‘lasten’ van migratie (over de positieve effecten hoor je nauwelijks iemand) eerlijk verdelen, zowel in de vorm van fysieke opvang als financieel. Een land als Hongarije wil het liefst nul migranten toelaten.

De brand in het migrantenkamp Moria op het Griekse eiland Lesbos in september heeft het beschamende failliet van het Europese migratiebeleid nog eens onder ieders neus gewreven, al dragen de nationale (Griekse) autoriteiten ook een groot deel van de verantwoordelijkheid voor de mensonterende toestanden daar.

Eind van het liedje is dat migranten nog steeds geen idee hebben waar ze straks aan toe zijn als ze de overtocht wagen, wat mensensmokkelaars nog steeds een kans voor open doel biedt om hun van alles op de mouw te spelden. Treurig maar waar.

BRITTEN

Op het allerlaatste nippertje, op 24 december, is er dan toch een brexit-akkoord gesloten tussen de Europese Unie en het Verenigd Koninkrijk. Dat nieuws werd met grote opluchting begroet, want het vooruitzicht van een no-dealbrexit per 1 januari bracht menigeen het angstzweet op het voorhoofd.

Met name de Britse premier Boris Johnson doet voorkomen alsof dit akkoord, en die hele brexit in het algemeen, zijn land grote triomfen gaat brengen. Maar de kale werkelijkheid is dat, voor het eerst in de geschiedenis, twee partijen een akkoord hebben gesloten over een verslechtering van hun betrekkingen. Er komen grenscontroles en douaneformaliteiten. De Britten zullen zich, na een lange ontkenningsfase, moeten neerleggen bij het feit dat er in de Ierse Zee (tussen Groot-Brittannië en Noord-Ierland) een handelsgrens is neergedaald, gevolg van het eerste brexit-akkoord van oktober vorig jaar.

Er zal economische schade zijn, in de EU maar vooral in het VK, die bovenop de al verwoestende neergang van de coronacrisis komt. De Britse bevolking is nog steeds scherp gepolariseerd tussen pro- en antibrexit. Er zijn geen signalen die erop wijzen dat die Britten op korte termijn concrete positieve effecten zullen ondervinden van het economische vertrek uit de EU, tenzij zij elke ochtend met een glimlach opstaan bij het idee van ‘soevereiniteit’, het buzzwoord van de brexiteers dit jaar.

Op Twitter circuleerde deze maand een foto van een berooide vader en zoon, een winkelwagentje voortduwend door de bittere kou, met de tekst: “Ik weet het, zoon. Maar we hebben nu tenminste weer zeggenschap over onze vis.”

Lees ook:
Waarom Timmermans in 2019 de grote winnaar én verliezer was in de EU

Het lijkt alweer een eeuwigheid geleden: 2019. Een jaar geleden maakte onze Brussel-correspondent Christoph Schmidt eveneens de balans op. Wie waren toen de grootste winnaars en verliezers

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden