Migratie

‘Europa doet alsof het nog dezelfde aantallen migranten moet verwerken als enkele jaren geleden’

Enkele van de door de Sea Watch 4 geredde migranten.Beeld AP

‘Irreguliere migratie’ op zee tegengaan is een van de uitgangspunten van het nieuwe Europese migratiebeleid dat Brussel woensdag presenteert. In de praktijk doet Europa dat op de Middellandse Zee allang, en het schuwt daarbij ‘irreguliere methoden’ niet.

Elf uur zijn ze bezig geweest met de inspectie, verzucht hoofd reddingsoperaties bij Artsen zonder Grenzen Ellen van der Velden vanuit Palermo. Met ‘ze’ bedoelt Van der Velden de Italiaanse kustwacht, die legde afgelopen weekend het reddingsschip Sea Watch 4 in de Siciliaanse haven aan de ketting en onderzocht het zeer minutieus. Met het schip redden Artsen zonder Grenzen en de Duitse hulporganisatie Sea Watch samen vorige maand 353 mensen uit de Middellandse Zee. 

Bij aankomst in Palermo moesten de migranten en de bemanning twee weken in quarantaine. Nu die voorbij is en de bemanningsleden negatief op corona zijn getest, kunnen ze alsnog niet uitvaren. Eerst moeten de 22 technische en administratieve onvolkomenheden die zijn vastgesteld worden opgelost. “Dan moet je bijvoorbeeld denken aan het afwateringssysteem van de toiletten dat op te weinig mensen zou zijn berekend.”

Van der Velden denkt dat de Sea Watch 4 bewust verhinderd wordt te vertrekken. Vooral omdat het al het vijfde reddingsschip van een ngo is in een paar maanden tijd dat verboden wordt uit te varen. “Daar kun je toch alleen duidelijke moedwillige activiteiten in zien om ons werk onmogelijk te maken?” 

Een schip dat nog niet aan de ketting ligt, de Alan Kurdi, dobbert met ruim honderd migranten aan boord voor de kust van Lampedusa maar heeft nog geen toestemming gekregen om aan te leggen. En de bemanning van het reddingsschip Open Arms zit buiten de Siciliaanse haven van Palermo een quarantaine uit, en wacht daarna wellicht ook een uitgebreide inspectie.

Beeld Thijs van Dalen

Minder ogen om de mensenrechtenschendingen te registreren

Het betekent in de praktijk dat er nu geen reddingscapaciteit meer is, ‘daar waar nog altijd mensen verdrinken’, zegt Van der Velden. Het betekent bovendien dat er minder ogen zijn die mensenrechtenschendingen kunnen registeren op de Middellandse Zee. Helemaal nu een andere belangrijke getuige, het vliegtuigje Moonbird van hulporganisatie Sea Watch, van de Italiaanse autoriteiten voorlopig niet mag opstijgen. Moonbird ontdekte alleen al in de maand augustus zevenhonderd mensen die op zee in nood verkeerden.

Het zicht mag dan minder scherp zijn, dat Europa probeert migranten een bepaalde richting op te sturen – liefst zo veel mogelijk de andere kant op - is volgens veel onderzoekers en mensenrechtenorganisaties wel duidelijk. En dat gebeurt niet alleen door de humanitaire organisaties te weren, maar ook door te voorkomen dat mensen die de overtocht naar Europa wagen voorbij de Libische wateren komen.

Volgens de IOM, de Internationale Organisatie voor Migratie, heeft de Libische kustwacht dit jaar al ruim achtduizend mensen op zee onderschept. “Libië kan daarbij rekenen op de lange arm van Italië”, stelt expert in maritiem recht Itamar Mann van de universiteit van Haifa. “Italië heeft al meer dan een decennium allerlei formele en informele overeenkomsten met Libië gesloten.” 

De surveillance op zee is volgens Mann bovendien toegenomen. Onder andere vliegtuigen van het Europees grens- en kustwachtagentschap Frontex cirkelen boven de Middellandse Zee en attenderen de Libische kustwacht als zij een boot met migranten signaleren.

Instructies migranten terug naar Libië te brengen

Steeds vaker worden commerciële schepen onderdeel gemaakt van die strategie, zegt Mann. Net als alle andere schepen hebben zij volgens het internationaal zeerecht de plicht mensen in nood te redden. “Zij krijgen van het maritiem coördinatiecentrum in Rome regelmatig de instructie migranten terug naar Libië te brengen of om ze over te dragen aan de Libische kustwacht.”

Om hoeveel incidenten het gaat is volgens Mann moeilijk vast te stellen. Forensic Oceanography, een organisatie die de schendingen van rechten van migranten op de Middellandse Zee bestudeert, deed samen met The New York Times onderzoek naar deze zogeheten ‘private pushbacks’. Sinds 2018 kwamen zij al dertig gevallen tegen en ze vermoeden dat het in de praktijk vaker voorkomt.

Door mensen terug te brengen naar Libië schendt Europa fundamentele principes van het internationaal recht, zegt Mann. In elk geval dat van de zogeheten ‘non-refoulement’, dat stelt dat je mensen niet terug mag sturen naar een gevaarlijke situatie. “De angst van mensen dat ze niet veilig zijn in Libië is gefundeerd, daar hebben we ondertussen voldoende overtuigend bewijs van gezien.”

Sommige Europese landen hebben de afgelopen tijd zelfs boten met migranten bewust weggesleept uit hun eigen Sar-zone (search and rescuezone) waarbinnen zij verantwoordelijk zijn voor reddingsoperaties. Zo huurde Malta in april een commerciële vissersboot in die een groep van 51 mensen naar Tripoli bracht. Toen de boot de kust bereikte waren vijf mensen overleden.

Corona als argument om migranten te weren

En ook in andere delen van de Middellandse Zee lijken zulke pushbacks sinds de coronacrisis te zijn toegenomen. Ze gebruiken de dreiging van corona als gevaar voor de volksgezondheid als argument om migranten te weren. Zo maakt Cyprus zich schuldig aan pushbacks, stelde de vluchtelingenorganisatie van de VN vorige week. Verschillende boten die vanuit Turkije of Libanon zijn vertrokken, werden volgens de UNHCR gedwongen om terug de volle zee op te gaan.

Griekenland heeft sinds maart ten minste duizend asielzoekers terug de zee richting Turkije op geduwd, schreef The New York Times vorige maand. Daarbij gaat het er volgens Mann bovendien hard aan toe. “Mensen worden geslagen en op boten zonder navigatie terug de zee op gestuurd.”

Ondertussen staat Brussel ‘met open ogen naar de gebeurtenissen op de Middellandse Zee’ te kijken, zegt Van der Velden. “Europa doet alsof het dezelfde aantallen migranten te verwerken heeft als enkele jaren geleden; terwijl de aantallen nu vele malen lager liggen.” 

Tot nu toe kwamen dit jaar via de Middellandse zee ongeveer 47.000 mensen in Europa aan. Geschat wordt dat zo’n zeshonderd mensen de overtocht niet hebben overleefd. Daarmee is de Middellandse Zee nog altijd de dodelijkste migratieroute.

Reddingsoperaties blijven dus heel hard nodig, zegt Van der Velden. “Ik ga de lijst van 22 mankementen daarom nu snel goed doornemen, en waar mogelijk oplossen. Ik hoop op een vorm van redelijkheid van de autoriteiten zodat we snel weer de zee op kunnen en kunnen doen wat we helaas nog altijd moeten doen.”

Lees ook: 

De oversteek naar Europa kent door het coronavirus nog meer obstakels

Coronavirus of niet, migranten blijven de oversteek naar Europa wagen. En dat is nu nog lastiger geworden dan het al was.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden