AnalyseHoorn van Afrika

Ethiopië betaalt een hoge prijs voor de vrede: een nieuwe oorlog

Een fotomomentje van de Ethiopische premier Abiy Ahmed (links) en de president van Eritrea Isaias Afwerki bij de opening van de Eritrese ambassade in Addis Abeba in 2019.
 Beeld EPA
Een fotomomentje van de Ethiopische premier Abiy Ahmed (links) en de president van Eritrea Isaias Afwerki bij de opening van de Eritrese ambassade in Addis Abeba in 2019.Beeld EPA

De Ethiopische premier Abiy probeert vrede te sluiten met de opstandelingen in de provincie Tigray. Maar dat gaat niet zonder slag of stoot. Vrede met de ene Ethiopische bevolkingsgroep betekent ruzie met de ander.

Erik van Zwam

De strijd om Tigray verkeert in een patstelling. De burgeroorlog kostte de afgelopen anderhalf jaar al circa een half miljoen mensen het leven. Al maanden wordt er niet meer gevochten tussen het Ethiopische leger (ENDF) en de milities uit Tigray, die zich hebben teruggetrokken in de eigen deelstaat in het noorden van het land, tegen de grens met Eritrea. Er wordt gepraat, maar van vredesonderhandelingen is nog geen sprake.

Vrede kent een prijs, weet minister-president Abiy Ahmed van Ethiopië. Voor het sluiten van vrede met aartsvijand Eritrea kreeg hij in 2019 de Nobelprijs voor de Vrede. De destijds jonge en kersverse premier Abiy maakte een einde aan een ruim twaalf jaar lang durend conflict met de noordelijke buurman. Wat het comité dat de Nobelprijs aan hem toekende toen niet wist, was dat Abiy door deze vrede te sluiten een bondgenoot verwierf voor een volgende oorlog. In november 2020 viel het Ethiopische leger vanuit het zuiden de opstandige deelstaat Tigray binnen. Het Eritrese leger deed dat vanuit het noorden. De vrede tussen Ethiopië en Eritrea resulteerde in een uiterst bloedig conflict.

De bekende uitspraak ‘de vijand van mijn vijand is mijn vriend’ lag aan deze vrede ten grondslag. Voor Abiy en Eritrea was Tigray die gezamenlijke vijand. De leiders van Tigray, verenigd in de TPLF, bestuurden Ethiopië 27 jaar met harde hand, totdat ze de macht in 2018 verloren aan Abiy. Na grootschalige demonstraties tegen het bewind van de Ethiopische premier schoof het parlement de Tigrayers aan de kant. Premier Abiy werd vervolgens stelselmatig tegengewerkt door de TPLF. Die partij trok zich terug op de eigen machtsbasis in Tigray en ging een onafhankelijke koers varen.

De lente duurde kort

Toen premier Abiy in 2018 aantrad gold hij als een hoopvolle belofte voor een democratischer en toleranter Ethiopië. Hij nam afscheid van de onderdrukking door de TPLF. Politieke gevangen kwamen vrij en persvrijheid deed zijn intrede.

Maar de Ethiopische lente duurde kort. De afgelopen maanden zijn tientallen journalisten opgepakt, evenals kritische hoogleraren, oppositieleiders en activisten. De repressie is terug, zegt Kjetil Tronvoll, hoofd van het onderzoeksinstituut Oslo Analytica, die al 30 jaar de vredesprocessen in de Hoorn van Afrika bestudeert. “Abiy zaaide in zeer korte tijd meer terreur en zorgde voor meer dodelijke slachtoffers dan in al de decennia dat de TPLF aan de macht was.”

Maar het centralistische beleid van Abiy komt niet zomaar uit de lucht vallen. De premier heeft van meet af aan gezegd iets te willen doen aan het etnisch federalisme waar Ethiopië om bekend staat. De tachtig volken die verspreid zijn over tien deelstaten hebben veel autonomie. Dat leidde vaak tot bloedige conflicten. Abiy streeft naar een gecentraliseerde eenheidsstaat. Dus in antwoord op de eigen koers van de TPLF, die een zo groot mogelijke autonomie nastreeft, stuurde hij twee jaar geleden het leger om orde op zaken te stellen.

null Beeld Bart Friso
Beeld Bart Friso

Een alliantie met de vijand van de vijand

Daarnaast probeerde Abiy aan het begin van zijn premierschap om de relatie tussen Ethiopië en Eritrea te verbeteren. Die was slecht vanwege een oorlog tussen beide landen, die duurde van 1998 tot 2000. Feitelijk was dat een conflict tussen Tigray en Eritrea, dat dooretterde in een koude oorlog. Dus zocht Abiy in 2019 een alliantie met Eritrea, de vijand van Tigray. De Eritrese president en dictator Isaias Afwerki maakt er geen geheim van dat hij Tigray het liefst van de aardbodem veegt. Ook nu nog zijn er gevechten in de grensstreek; eind mei bombardeerde Eritrea de Tigrayese stad Sheraro.

Abiy verslikte zich samen met zijn nieuwe bondgenoot Eritrea in de Tigrayers. Zij bleken sterker dan verwacht, gingen in de tegenaanval en rukten op naar Addis Abeba. Het Ethiopische leger wist die opmars te keren. Sinds maart dit jaar zwijgen de wapens en zit Tigray in een verstikkende omsingeling. Het is al bijna anderhalf jaar afgesloten van de buitenwereld: internet- en telefoonverkeer zijn geblokkeerd, elektriciteit is afgesneden, banken werken niet meer, de brandstof is op en de 5,5 miljoen Tigrayers dreigen om te komen van de honger.

Ethiopië kampt met grote economische problemen, schetst William Davison van de International Crisis Group. Het land kent een hoge inflatie, kan de wereldwijd gestegen energie-, voedsel- en mestprijzen niet betalen, heeft weinig of geen economische groei. Er is bovendien een gebrek aan harde valuta zoals dollars of euro’s en vrijwel niemand kan buitenlandse leningen of subsidies krijgen. De druk om tot een oplossing te komen is groot.

Iets van beweging

Sinds een week lijkt er iets van beweging in te zitten. Meer hulpkonvooien met voedsel bereiken Tigray, hoewel het volstrekt onvoldoende is om de hongersnood aan te pakken. In achterkamertjes wordt er inmiddels gesproken. De afgezant van de Afrikaanse Unie, de voormalige president van Nigeria Olusegun Obasanjo, pendelt op en neer tussen de Ethiopische regering en de leider van de TPLF, Debretsion Gebremichael. Van directe vredesonderhandelingen is nog geen sprake, maar de gesprekken kunnen daar wel toe leiden. Hoewel het volgens Davison nog lang kan duren voordat er een robuust akkoord ligt.

Voordat echte vredesonderhandelingen kunnen beginnen moeten er randvoorwaarden worden geschapen. Het doorlaten van voedselhulp aan Tigray is een beginnetje. Het moet de Verenigde Staten en de Europese Unie gunstig stemmen, zodat Ethiopië weer financiële steun krijgt om zijn economie op weg te helpen.

Tegelijkertijd beseft Abiy dat hij de Tigrayers nodig heeft. “Abiy en het Ethiopische leger kunnen Tigray niet verslaan, en dat weet de premier inmiddels. Hij heeft de TPLF als bondgenoot nodig om stabiliteit in zijn land te creëren”, zegt Tronvoll.

Ook in het verleden, in het oude Abessinië, werden bondgenootschappen makkelijk ingeruild. “Wat je nu ziet is het klassieke politieke model van Ethiopië, waar de politieke elite al eeuwenlang razendsnel van allianties wisselt als dat zo uitkomt”, zegt Tronvoll over de veranderde positie van Abiy.

Razzia’s door veiligheidsdiensten

In de burgeroorlog tegen Tigray kreeg Abiy volop steun van de voornamelijk uit jongeren en boeren bestaande Fano-milities uit buurdeelstaat Amhara. De Fano-strijders vochten mee met het Ethiopische leger. Maar de laatste maand hebben Ethiopische veiligheidsdiensten bij razzia’s vele duizenden strijders en critici opgepakt. Onder hen brigadegeneraal Tefera Mamo, de commandant van de Ethiopische veiligheidsdienst in Amhara, die een risico zou vormen. “Het zijn allemaal willekeurige arrestaties”, oordeelt Fisseha Tekle van Amnesty International in Kenia. “Volgens de regering gaat het om criminelen in het bezit van wapens, maar daar wordt geen enkel bewijs voor geleverd.”

Hone Mandefro van de Amhara Association of America reageert getergd vanuit Canada. “Er zijn al meer dan vijfduizend Amhara’s van hun bed gelicht”, zegt hij. De Amhara’s dachten hun eigen conflict met Tigray in hun voordeel te kunnen beslechten door de zijde van Abiy en het leger te kiezen, maar ze kwamen bedrogen uit.

De bondgenoot van een paar maanden terug wordt volgens Mandefro geofferd om vrede te sluiten met de Tigrayers. “Iedereen die nu kritisch is op Abiy, gaat achter de tralies. Hij wil de vrijheid hebben om te onderhandelen met de TPLF, dus neutraliseert hij criticasters.”

Abiy laat zijn bondgenoot vallen

De Amhara’s waren vooral uit op de inlijving van het Westelijk deel van Tigray, dat ze historisch als hun grondgebied beschouwen. In de burgeroorlog bezetten de milities uit Amhara, na hevige gevechten, uiteindelijk West-Tigray. “Abiy lijkt West-Tigray terug te willen geven, als concessie aan de TPLF. Hij laat zijn Amharase bondgenoot vallen om een beter resultaat te krijgen in toekomstige vredesonderhandelingen met Tigray”, zegt Mandefro.

Resoluut vervolgt hij: “Dit werk averechts. Het verzet in Amhara tegen Abiy groeit en een nieuwe gewapende opstand broeit.” Tronvoll bevestigt dat het vertrouwen in Abiy snel slinkt als hij een alliantie aangaat met de Tigrayers. Door de Amhara’s wordt een teruggave van West-Tigray als een grove provocatie gezien.

“De milities uit Amhara vormen een gevaar voor Abiy, maar zijn veel minder verenigd dan die in Tigray”, zegt Davison. Abiy mikt erop dat hij wegkomt met het eventueel wisselen van bondgenootschap. Vrede kent een prijs, en dat weet Abiy inmiddels als geen ander.

Militaire training van een rekruut in de Amhara-regio. Beeld AP
Militaire training van een rekruut in de Amhara-regio.Beeld AP

Voor vrede met Tigray moet Abiy nog een concessie doen: afstand nemen van zijn andere bondgenoot, buurland Eritrea. De verhouding tussen Abiy en president Afwerki van Eritrea is de laatste tijd danig bekoeld. Bij ontmoetingen van regeringsleiders in de Hoorn van Afrika waren Abiy en Afwerki vier jaar geleden onafscheidelijk, zoals ook bleek uit gezamenlijke fotomomenten. Die zijn er nu niet meer, ze lijken elkaar te mijden. Volgens Mandefro groeien de spanningen tussen beide landen weer. Vrede tussen Tigray en Addis Abeba doet de kans op oorlog met Eritrea weer toenemen, want de Tigrayers en Eritreeërs lijken koste wat kost met elkaar te willen afrekenen.

Nog een groot probleem

Naast Tigray en Amhara heeft Abiy ook een groot probleem in Oromo, de grootste en dichtstbevolkte deelstaat van het land. Sinds 2020 zijn daar grote protesten. De Oromo’s willen een grotere vrijheid en meer macht. Abiy liet demonstraties bruut onderdrukken en de politieke leiders oppakken, onder wie Mohamed Jawer. Sinds begin dit jaar zijn zij zonder veroordeling door een rechter weer vrijgelaten. Abiy probeert de plotseling vrijgelaten politici nu aan zijn kant te krijgen, net als de bevrijdingsbeweging van Oromo, de OLF.

Want voor stabiliteit in Ethiopië heeft Abiy ook de OLF nodig. Tot nu toe werken de Tigrayers en de guerrillastrijders uit Oromo samen. Om de OLF aan de onderhandelingstafel te krijgen, kan Abiy dus niet zonder de TPLF. Het OLF is overigens niet zo’n militaire machtsfactor als de Tigrayers, maar ondermijnt wel de positie van Abiy.

Voor Abiy’s gewissel van allianties betaalden volken met mensenlevens, repressie, intolerantie, vrijheid en economische neergang. De prijs voor vrede is in Ethiopië vaak een nieuwe oorlog. “Abiy was nog geen vier jaar geleden de hoop van de Ethiopiërs, maar blijkt inmiddels minstens even erg als zijn voorgangers in de afgelopen honderd jaar”, concludeert Tronvoll. Hij is een slechte keuze voor de Nobelprijs voor de Vrede gebleken. “Nooit eerder heeft het Nobelcomité naderhand tot twee keer toe kritiek uitgeoefend op een laureaat.”

Toch is er geen alternatief voor Abiy, betoogt Davison. “Er zijn geen uitdagers en er geen verkiezingen binnen afzienbare tijd. Ethiopië zal het voorlopig met Abiy moeten doen.”

Lees ook:

In het Ethiopische Tigray zijn de inwoners uitgehongerd, wapenstilstand moet noodhulp mogelijk maken

Om voedselhulp te kunnen leveren aan miljoenen mensen in de Ethiopische provincie Tigray zijn de strijdende partijen bereid tot een wapenstilstand.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden