Nieuws Rusland

Etentje met een buitenlandse collega? Russische academici moeten voortaan eerst toestemming vragen

Wetenschapper Mikhail Gelfand is niet van plan zich aan de richtlijnen te houden. Beeld flikr

Een nieuwe gedragscode voor weten­schap­pelijke contacten stuit op hoon van academici. ‘Hysterische paranoia’.

Russische wetenschappers hebben achterdochtig gereageerd op nieuwe richtlijnen van het ministerie van wetenschap en hoger onderwijs in Moskou. De aanbevelingen leggen het contact van academici met buitenlandse collega’s aan banden. Potsierlijke restricties die doen denken aan het Sovjettijdperk, zo menen academici.

In het document van het ministerie zijn verschillende op het eerste oog verregaande regels te lezen die Russische wetenschappers moeten naleven in hun contact met buitenlandse collega’s. Zo moeten ze minimaal vijf dagen voor een bezoek van een collega-academicus hiervoor toestemming vragen bij het ministerie. Ook een academisch tête-à-tête behoort onder de nieuwe regels tot het verleden. Wie een buitenlandse collega een-op-een wil spreken, moet een extra paar ogen laten aanschuiven bij het overleg.

De nieuwe gedragscodes gelden bovendien ook buiten de muren van de universiteit. Zo zit een informeel diner voor twee buiten werktijd er onder de nieuwe regels niet meer in. Althans, niet zonder toestemming van een leidinggevende. Tot slot moet er achteraf een uitgebreid verslag over de besproken onderwerpen voor het ministerie worden opgetikt.

Het is onduidelijk waarom het ministerie juist nu de aanbevelingen doet, maar ze komen niet helemaal als donderslag bij heldere hemel. Ze werden in februari al opgesteld en gingen ook direct van kracht. Toch werden ze vorige week pas bekend bij het grote publiek, nadat de vooraanstaande wiskundige Alexander Fradkov in een open brief in wetenschappelijk tijdschrift Troitsky Variant fel van leer trok tegen de regels.

Onuitvoerbaar

In zijn brief stelt Fradkov dat de voorschriften volzitten met “maatregelen die het prestige en de wetenschappelijke en technologische ontwikkeling van ons land schaden”. Bovendien zijn ze in het huidige internettijdperk onuitvoerbaar. “Moet ik nu toestemming vragen voordat ik via de mail of Skype contact heb met mijn buitenlandse collega’s?”, vraagt hij zich in zijn brief hardop af.

Zo’n vaart zal het volgens Jerke Verschoor niet lopen. Volgens de directeur van het Netherlands Education Support Office van het Nuffic in Moskou is er sprake van een richtlijn, geen beleid. “Rusland zet al jaren in op internationale samenwerking binnen onderwijs en wetenschap. Er gaan miljarden roebels om in subsidies vanuit de overheid om internationalisering te bevorderen.”

Zelf ondersteunt het Moskouse kantoor van het Nuffic de samenwerking tussen Russische en Nederlandse academici continu. “Wij hebben programma’s waarbij wetenschappers elkaar een-op-een ontmoeten. Daar gelden absoluut geen restricties voor.”

Wel erkent Verschoor dat het bij bepaalde instellingen in Rusland moeilijker is om een voet tussen de deur te krijgen. “Zo heb je hier in Moskou een nucleair instituut waar je voor een bezoek je paspoort moet opsturen. Maar zelfs daar kan je gewoon langskomen.” Dat er enige voorzichtigheid bestaat rondom gevoelige sectoren van de wetenschap, wekt weinig verbazing. Niemand zit immers te wachten op een buitenlandse inlichtingendienst die vermomd als wetenschapper vrolijk fluitend een onderzoekscentrum binnen komt lopen om de nieuwste informatietechnologie of specialistische kennis over atoomwapens af te kijken. Daarin is Rusland niet uniek.

Zo luidde ook de boodschap van het Kremlin dat op 14 augustus op de ophef reageerde. “Buitenlandse inlichtingendiensten slapen uiteraard niet. Niemand is gestopt met wetenschappelijke en industriële spionage”, aldus woordvoerder Dmitri Peskov. Wel voegde hij eraan toe dat er in de aanbevelingen “sprake was van overkill”. Ook het ministerie van wetenschap en onderwijs bagatelliseerde de nieuwe regels door te stellen dat het document “een adviserend karakter heeft en de internationale normen weerspiegelt”.

Je reinste onzin, zo meent Michail Gelfand. Volgens de vermaarde bio-informaticus zijn de aanbevelingen een rookgordijn voor willekeurige repressie. Over de telefoon vanuit Moskou vertelt hij dat “als het ministerie het heeft gemunt op bijvoorbeeld de directeur van een specifieke instelling, het voortaan kan zeggen dat diegene zich niet aan de richtlijnen houdt. Dat hij de wet overtreedt, omdat hij een biertje heeft gedronken met een buitenlander.”

Strafzaken

Naar zijn idee passen de aanbevelingen naadloos in de recente golf van strafzaken tegen Russische wetenschappers. Zo werd de raketgeleerde Viktor Kudryavtsev in juli 2018 opgepakt, omdat hij naar verluidt staatsgeheimen zou hebben door­gespeeld aan Belgische onderzoekers. Ook zijn collega, Sergej Meshcher­yakov, werd vorige maand op gelijke gronden gearresteerd. Vakgenoot Roman Kovalyov viel begin juni ­al hetzelfde lot ten deel.

Of de aanbevelingen nu wel of geen excuus zijn voor onderdrukking, zelf is Gelfand absoluut niet van plan om zich aan de richtlijnen te houden. Net als zijn collega Fradkov, vindt ook hij dat het dwaze anachronismen zijn die niet thuishoren in de moderne tijd. “Het is complete nonsens, hysterische paranoia. Deze regels zijn een symptoom van de Russische ziekte om elk aspect van het leven te willen controleren. Ze zijn onuitvoerbaar en helpen alleen als je iemand doelbewust wilt terroriseren. De eerste persoon die mij vertelt dat ik toestemming moet vragen voor een ontmoeting, zal ik zeggen dat hij dood neer kan vallen.”

Lees ook:

Russische wetenschappers leggen uit: de aarde is niet plat en aids genees je niet met radijsjes

Russische wetenschappers strijden op ludieke wijze tegen pseudogeleerden die nonsens en kwakzalverij verkopen. Maar ze kritiseren ook de groeiende invloed van de kerk. Dat ligt gevoelig.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden