De Amerikaanse president Donald Trump, Franse president Emmanuel Macron, Duitse bondskanselier Angela Merkel en Britse premier Boris Johnson tijdens de G7-top in augustus.

Analyse Diplomatie

Elkaar schofferen is het nieuwe normaal onder wereldleiders

De Amerikaanse president Donald Trump, Franse president Emmanuel Macron, Duitse bondskanselier Angela Merkel en Britse premier Boris Johnson tijdens de G7-top in augustus. Beeld REUTERS

Wereldleiders schofferen elkaar en maken grappen die hun collega’s niet waarderen. Hoe ernstig is de verruwing van de eens zo beschaafde diplomatie?

De Franse president Emmanuel Macron ging er even voor zitten toen een journalist hem vroeg wat hij vond van het gedrag van zijn Braziliaanse collega Jaïr Bolsonaro. Die had lacherig gereageerd op een bericht op Twitter van een aanhanger, waarin werd gesuggereerd dat Macron jaloers is op Bolsonaro. Want diens vrouw Michelle is 37, Brigitte Macron is 66. 

‘Extreem respectloos’, noemde Macron de reactie van zijn Braziliaanse collega, na afloop van de G7-top in Biarritz. “Het is vooral treurig voor de Brazilianen. De Braziliaanse vrouwen schamen zich waarschijnlijk als ze lezen wat hun president heeft gedaan. Ik hoop dat ze snel een president hebben die bekwaam is.”

Macron koos ervoor direct te reageren op een lage, seksistische opmerking, waarvan Bolsonaro zou kunnen zeggen dat het een grapje was.

Mette Frederiksen reageerde ook direct, toen ze hoorde dat de Amerikaanse president Donald Trump Groenland wil kopen. ‘Absurd’, was het oordeel van de Deense premier over dit plan voor een transfer van een autonoom deel van haar land, zonder dat de inwoners wat was gevraagd. Trump was op zijn beurt niet gediend van haar reactie, die hij ‘gemeen’ noemde. Hij zegde daarom een gepland staatsbezoek af, een ongekende schoffering in de betrekkingen tussen twee bevriende naties.

Het zijn slechts twee voorbeelden van opmerkingen of gebeurtenissen die niet normaal zijn in de internationale diplomatie. Ze kunnen moeiteloos worden aangevuld met andere tweets van Trump, onder meer over de Noord-Koreaanse leider Kim Jong-un. De Amerikaanse president maakte Kim eerst uit voor ‘kleine raketman’, maar nu is hij blijkbaar een vriend geworden. Ook de Chinese president Xi Jinping is het ene moment een vriend en dan weer een vijand.

Keurige mensen

Diplomatie speelt zich traditioneel af tussen keurige mensen, die in welluidende zinnen hun eventuele meningsverschillen zo vriendelijk mogelijk verpakken. Dat was althans lang het beeld van de diplomatie. Maar er lijkt, mede door het optreden van Trump, Bolsonaro en enkele andere wereldleiders, nogal wat veranderd in de toon.

Brazilian President Jair Bolsonaro kust zijn vrouw Michelle Bolsonaro tijdens de ceremonie ter gelegenheid van nationale vrijwilligersdag. Beeld AFP

“De diplomatieke verhoudingen zijn zeker grover geworden”, zegt Duco Hellema, emeritus hoogleraar internationale betrekkingen in Utrecht. Hij ziet Twitter als het medium dat dit gedrag in de hand werkt, met Trump als voorbeeld voor veel andere leiders. Met de aantekening dat het soms lastig is om het gewicht van die tweets te bepalen. “Meent iemand het echt of niet? Soms zijn het alleen loze kreten. Dat maakt de wereld een stuk ingewikkelder.”

Jan Melissen, diplomatie-expert bij Clingendael en hoogleraar aan onder meer de universiteiten van Antwerpen en Leiden, merkt op dat dit gedrag langer teruggaat. “We kennen de beelden van Sovjet-leider Nikita Chroesjtsjov, die in de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties met zijn schoen op tafel sloeg en zijn uitdagers beledigde. Dat is iets wat je ook zag in China tijdens de Culturele Revolutie: het afwijzen van de beschaafde omgangsvormen, die als bourgeois gezien werden. Nu zien we dit gedrag ook in de westerse wereld: meer emoties, ruwer taalgebruik, minder respect voor de goede omgangsvormen.”

Vooral populisten wijzen die nette omgangsvormen af, zegt Melissen. “Zie ook de Filippijnse president Rodrigo Duterte, die noemde de Amerikaanse ambassadeur een gay son of a bitch (homoseksuele klootzak, red.)” Duterte staat bekend om veel meer grove opmerkingen, allerlei tegenstanders noemt hij kakkerlakken en hij fantaseert over het verkrachten van vrouwen die het niet met hem eens zijn.

Melissen ziet ook dat de meeste leiders dit soort gedrag beperken tot Twitter of opmerkingen voor hun achterban. “Tijdens fysieke ontmoetingen, op internationale bijeenkomsten, wordt de etiquette meestal nog wel gerespecteerd. Zelfs Trump probeert naast Macron achter het katheder de sinjeur uit te hangen.”

Donald Trump en Emmanuel Macron (R) op de G7-top in Biarritz. Beeld AFP

Ondertussen blijft er een taak voor de diplomaten, misschien wel meer dan ooit, meent Melissen. “Als dit soort taal wordt gebezigd tussen wereldleiders, moet dat daarna worden gerepareerd op lagere niveaus. Dat gebeurt als het om Trump gaat vaak door de Amerikaanse minister van buitenlandse zaken Mike Pompeo, of door zijn ambtenaren.”

Waar komt dit nieuwe, grove gedrag vandaan? “Het is machogedrag, vooral van rechts-populistische leiders”, zegt Hellema. “En dat past in deze tijd. Als je het vergelijkt met de jaren negentig: toen leefden we in een beschaafde orde, met een vrije economie. Het is anders gelopen dan we toen verwachtten, de ontwikkeling in de richting van een multilaterale, geordende wereld is er niet gekomen.”

“Ja, het zijn de populisten”, zegt ook Melissen. “Zij zeggen: onze tijd is gekomen. Ze willen laten zien dat ze niet bij de elite horen maar bij het volk. Dat zie je ook bij de Britse premier Boris Johnson, die degenen die met de Europese Unie willen samenwerken collaborators noemt.” Melissen ziet een mengsel van populisme, emotionaliteit en wat hij post truth noemt: het idee dat de opinieleiders en elite niet de waarheid spreken en dat mensen de echte feiten zelf bij elkaar moeten sprokkelen via internet.

“De politieke dialoog is minder aantrekkelijk geworden, over de waarheid wordt makkelijk heen gewalst. Het gaat allemaal om het tarten van de oude orde. Dat is ingecalculeerd, populisten willen laten zien: zo doen wij zaken. De oude manieren hebben niet gewerkt en nu trappen de straatvechters tegen de conventies aan.”

Grove grappen

Melissen gaat terug naar een van de eerste westerse politici die zich weinig gelegen liet liggen aan fatsoenlijke omgangsvormen: Silvio Berlusconi, premier van Italië in het midden van de jaren negentig en in de eerste tien jaar van dit millennium. “Toen verbaasden we ons nog dat het zomaar kon hoe hij zich gedroeg.”

Silvio Berlusconi Beeld EPA

Zo liet de Italiaan de Duitse bondskanselier Angela Merkel op hem wachten, live op tv, terwijl hij zelf aan het telefoneren was. Ook lekte uit dat hij grove grappen maakte over haar uiterlijk.

“Achteraf gezien had Berlusconi een signaalfunctie. Binnen de westerse wereld is hij een goed voorbeeld van een menstype dat de macht krijgt en wiens gedrag niet klopt met het prestige van het ambt.”

De wereld is onzekerder geworden sinds de jaren negentig, toen het er even op leek dat de liberale orde zou winnen. Die onzekerheid draagt volgens Melissen bij aan de grove uitlatingen van sommige wereldleiders, die hun positie moeten bevechten. “Er zijn nu meer mogelijkheden om mensen tegen elkaar uit te spelen. Kijk naar Trump, die denkt dat het voor hem voordelig is als Europa verzwakt.” Ook dominant mannelijk gedrag speelt een rol, zeker in het geval van Trump, Duterte en Bolsonaro.

We kunnen treuren om het verloren gaan van de beschaafde diplomatie, maar is dit ook een gevaarlijke ontwikkeling? Of is het misschien wel goed dat de onderhuidse irritatie en ergernis naar boven komen en dat wereldleiders elkaar direct de waarheid – hun waarheid – zeggen?

“Natuurlijk moet je op de juiste momenten direct kunnen zijn”, zegt Melissen. “Maar je moet je altijd bewust zijn van de gevoeligheden van de tegenstander. En dit gedrag compliceert de internationale dialoog. Oneffenheden moeten steeds worden weggewerkt voor je weer tot een productief gesprek komt. Diplomatie is nu eenmaal de smeerolie van de internationale betrekkingen en nu worden er steeds zandkorrels in gegooid.”

Hij beklemtoont dat goede persoonlijke verhoudingen belangrijk zijn in onderhandelingen. “We hebben het over bijeenkomsten waar serieuze zaken aan de orde komen, zoals de branden in het Amazonewoud. Een goede atmosfeer is belangrijk voor het resultaat maar die sfeer is hier zoek, juist omdat sommigen zich afzetten tegen de diplomatie.”

Politieke leiders die wel op een redelijke manier tot overeenkomsten willen komen, zullen dus een antwoord moeten vinden op het machogedrag van hun collega’s. Hoe doen ze dat, moeten ze de grofgebekte populisten in hun sop gaar laten koken of juist lik op stuk geven?

Hellema noemt Macrons reactie op Bolsonaro’s sneer begrijpelijk. “Je moet niet alles over je kant laten gaan, in dit geval was reageren wel verstandig. Zeker in Frankrijk moet je als man toch je vrouw verdedigen.”

Een punt maken

“Als er een grens wordt overschreden is het goed om een punt te maken”, vindt Melissen. “Als Bolsonaro vrouwen reduceert tot seksuele objecten moeten andere leiders zich zeker uitspreken.

“Populisten in hun sop laten gaarkoken werkt niet. Maar je moet behoedzaam optreden, je weet niet wat het effect van een scherpe reactie zal zijn. Je moet reageren, maar escalatie voorkomen.”

Juist die afweging tussen reageren of negeren is voor professionele diplomaten dagelijkse kost. En dus vertrouwt Melissen erop dat de diplomatie belangrijk blijft op het internationale toneel. “Nee, ik geloof niet dat het gedrag van de populisten nu de nieuwe manier is, dat dit normaal wordt.”

Lees ook:

Onze hang naar de sterke man

Het is druk op de internationale apenrots. Trump met zijn spierballentaal, Poetin de krachtpatser, Erdogan die niet met zich laat sollen. Wat maakt de sterke leider voor de kiezer aantrekkelijk?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden