Moria is zo vol dat buiten de hekken provisorische tenten staan.

Reportage Vluchtelingen op Samos

Eindeloos wachten op Griekse actie voor de vluchtelingen op Samos, Lesbos, Chios en Kos

Moria is zo vol dat buiten de hekken provisorische tenten staan. Beeld AFP

Trouw portretteerde de afgelopen weken drie vrijwilligers op Samos. Vier jaar na het begin van de vluchtelingengolf nemen zij nog steeds basis­taken als medische zorg, schoonmaak en juridische bijstand op zich, net als internationale hulporganisaties. Waarom doen de Grieken dat niet allang zelf?

Artsen zonder Grenzen (AzG) besloot afgelopen maart weer een medische missie naar Samos te sturen. En dat terwijl de doktoren zich niet lang daarvoor juist van het eiland hadden teruggetrokken. “De situatie verslechterde zo snel, we moesten wel”, zegt de Italiaan Tommaso Santo, die de Griekse afdeling van de hulporganisatie leidt. Op Samos zaten inmiddels vierduizend vluchtelingen en migranten in een kamp dat is ontworpen voor nog geen 650. “De meesten van hen hebben geen of nauwelijks toegang tot toiletten, douches en water. Door gebrek aan ruimte werden nieuwe tentjes neergezet op plekken waar voorheen mensen in het wild hun behoefde deden. We voelden ons moreel verplicht.” AzG gaat onder meer vaccinaties verzorgen en waterpunten en sanitaire voorzieningen inrichten om te voorkomen dat er ziekten uitbreken.

Medische zorg is slechts een van de basistaken die buitenlandse hulporganisaties op de Griekse eilanden uitvoeren. Anderen geven zo goed en zo kwaad als het kan onderwijs, verzorgen juridische bijstand, draaien wasjes, halen vuilnis op of maken maaltijden klaar. Maar behoren deze zaken inmiddels niet tot het standaard takenpakket van de Griekse overheid? De verrassing is er immers wel af, vier jaar nadat vluchtelingen en migranten met duizenden per dag tegelijk in gammele bootjes de oversteek waagden vanuit Turkije naar eilanden als Samos, Lesbos, Chios en Kos. Helemaal nu de aantallen sinds de Turkijedeal, ruim drie jaar geleden, een stuk lager liggen. Bovendien heeft Athene van de Europese Unie al voor ruim twee miljard euro aan hulp gekregen om het vluchtelingenprobleem in goede banen te leiden. “Het is de vraag die ik mezelf stel vanaf het moment dat ik hier afgelopen oktober aankwam”, zegt Santo. “En het antwoord heb ik nog steeds niet.”

Nieuwe regering

Wie de vraag om te beginnen maar eens aan de Griekse overheid voorlegt, komt niet veel verder. De nieuwe, rechtse regering van premier Kyriakos Mitsotakis is krap een maand aan het werk en moet zich de problematiek nog eigen maken, is de boodschap. “We zijn bezig met een rondgang langs alle vijf de eilanden waar zich vluchtelingenkampen bevinden”, meldt een woordvoerder van de nieuwe minister van migratiezaken Giorgos Koumoutsakos. “Ik verwacht in september meer te weten over hoe het beleid eruit gaat zien.” Wel heeft de regering zes prioriteiten op migratiegebied bekendgemaakt. Die zijn zeer algemeen geformuleerd en behelzen onder meer een verbetering van de leefomstandigheden in de kampen, een versnelling van de asielprocedures en een betere grensbewaking. Zaken waar niemand tegen kan zijn en waarvan volstrekt onduidelijk is hoe de regering ze denkt te bewerkstelligen.

Beeld AFP

Wat dat betreft is er weinig nieuws onder de zon. Ook de vorige regering sprak in het openbaar mooie intenties uit, maar in de praktijk kwam daar weinig van terecht. Santo noemt Moria, het grootste kamp op Lesbos, waar regelmatig een gebrek aan doktoren heerst. “De overheidsorganisatie die de doktoren in dienst heeft, verwijst naar het ministerie van migratie. Dat zegt dat ik bij de wervingsdienst voor personeel moet zijn. Die heeft het dan weer over geldgebrek, en hoe moeilijk het is iemand te vinden om in een kamp op een eiland te werken. Enzovoort enzovoort. Ik zou daar dagen mee bezig kunnen zijn als ik zou willen.”

Wat het echte probleem is, vermoedt Santo, is een gebrek aan politieke wil. “In Moria zijn twee doktoren van de staat en zeven verpleegkundigen. Maar een tolk is er niet. Hoe moet iemand dan zijn klachten duidelijk maken?” Die doktoren houden zich volgens Santo vooral bezig met bepalen of iemand al dan niet kwetsbaar is. Zo ja, dan mag hij of zij van het eiland af om zijn procedure op het vasteland te vervolgen. De rest mag het eiland niet af. “De medische zorg is zo onderdeel van het systeem van het vasthouden van vluchtelingen. Het bieden van goede hulp is niet het belangrijkste. Dat zie je bijvoorbeeld ook aan het feit dat ze voor psychische problemen nauwelijks aandacht hebben. Terwijl een groot deel van de vluchtelingen zwaar getraumatiseerd is en vervolgens in een vreselijke opvang terecht komt.”

Psychosociale bijstand

Dat ziet ook de Nederlandse Stichting Bootvluchteling, die met een steeds wisselend team van dertig vrijwilligers per dag medische en psychosociale bijstand biedt in Moria. Even leek het erop dat hun medische zorg niet meer nodig was, toen de Griekse regering januari vorig jaar zei die over te nemen. “Maar dat kwam totaal niet van de grond. Binnen een paar maanden waren we terug”, zegt directeur Annerieke Berg. Ze richtte de stichting in het voorjaar van 2015 op samen met haar man, om noodhulp te bieden toen Griekenland totaal overvallen werd door de hoge aantallen van met name Syrische vluchtelingen. “Wij zijn destijds in een gat gesprongen, helemaal niet met de gedachte dat we zo lang zouden bestaan. Dat is ook geen doel op zich. Met alle liefde zouden we overbodig willen zijn. Zodra de Griekse regering met een geloofwaardig plan komt en dat ook uitvoert, pakken wij onze spullen op en gaan we ergens anders aan de slag.”

Maar zover is het dus nog lang niet. En intussen kampt de stichting net als andere vrijwilligersorganisaties met het probleem dat de inkomsten minder stabiel zijn. “Wij draaien vrijwel volledig op donaties. En de hoogte daarvan hangt sterk samen met media-aandacht. Daar kun je bijna grafiekjes op leggen”, legt Berg uit. Doordat de aantallen vluchtelingen lager liggen en de situatie weliswaar erbarmelijk is, maar ook weinig verandert, verliest het onderwerp aan prioriteit in de berichtgeving. Het vinden van vrijwilligers lukt nog wel, al is dat vaak passen en meten. “Inmiddels weten we waar we ze kunnen vinden en kunnen we heel gericht werven. En we hebben gelukkig ook veel mensen die meerdere keren voor ons naar Lesbos gaan.”

Babyvoeding

Ook voor Because We Carry, eveneens actief op Lesbos, is het vooralsnog geen probleem om aan zeven vrijwiligers per week te komen. “Die vragen we voordat ze afreizen hun netwerk om hulp te vragen”, zegt oprichter Steffi de Pous. De duizenden volgers op Facebook vormen een andere bron van giften. “Maar het blijft lastig, vooral in de zomermaanden. Mensen besteden hun geld dan toch liever aan zichzelf, bijvoorbeeld voor vakantie, en ik begrijp dat. Maar ik sta dan wel voor de keuze: gaan we drieduizend euro besteden aan babyvoeding, bovenop de zestigduizend euro die we al elke maand uitgeven? Uiteindelijk doe ik het dan toch – ik kan het niet over mijn hart verkrijgen om op de allerkwetsbaarsten te bezuinigen.”

Beeld AFP

Because We Carry – dat begon met het inzamelen en uitdelen van babydragers – heeft inmiddels een waaier aan taken op zich genomen. Van het elke dag klaarmaken van ontbijt voor de dertienhonderd bewoners van kamp Kara Tepe tot het uitdelen van kinderwagens en hoofdkussens. “Ik heb het net geteld, we hebben inmiddels 28 verantwoordelijkheden. Best wel veel. Maar ja, als je hier rondloopt blijf je tegen dingen aanlopen die beter moeten worden geregeld.”

Ambassade

Een behoorlijk aantal hulporganisaties is Nederlands of heeft Nederlandse vrijwilligers. Sommigen kloppen bij de ambassade in Athene aan voor advies of geld. “Het is een dilemma. Ze verrichten goed werk en dat waarderen we natuurlijk. Maar tegelijkertijd mag dat de Griekse overheid niet van de verantwoordelijkheid ontslaan om de basisvoorzieningen op orde te hebben”, zegt Manon Albert, diplomaat met migratie in haar portefeuille. “Als vrijwilligers kinderactiviteiten en yogalessen organiseren, prima. Maar gezondheidszorg is een taak van de Griekse overheid. Daarvoor krijgt Griekenland via de EU ook geld.”

Nederland probeert de Grieken te helpen met duurzame oplossingen, onder meer op het gebied van opvang, de asielprocedure en terugkeer naar het land van herkomst of Turkije. Doel – ook voor de hulporganisaties – moet zijn dat de verantwoordelijkheid naar de Griekse autoriteiten verschuift en de situatie structureel verbetert. Manon Albert: “Overigens is ons ambassadebudget heel beperkt, de meeste geldstromen lopen via de EU.” 

Maar het is diezelfde EU die de verantwoordelijkheid voor de problemen iets te makkelijk bij Griekenland legt, vindt woordvoerder Boris Chesirkov van VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR. “De EU heeft in 2016 de grenzen gesloten en tegelijkertijd beloofd vluchtelingen over te nemen van Griekenland. Alleen is dat programma in 2017 gestopt en zijn er veel minder mensen overgegaan dan toegezegd.” Tegelijkertijd wagen nog steeds enkele duizenden vluchtelingen per maand de oversteek vanuit Turkije. Deze zomer ligt hun aantal dertig procent hoger dan vorig jaar. Er verblijven nu weer twintigduizend vluchtelingen op de eilanden. Sinds afgelopen maand herbergen, net als de altijd al problematische hotspots op Lesbos, Samos en Chios, ook de kampen op Kos en Leros veel meer mensen dan ze aankunnen. Dat alles zorgt voor een enorme overbelasting van het Griekse systeem. Sommige asielzoekers die nu aankomen, krijgen te horen dat hun eerste afspraak met de asieldienst in 2022 is. “De last van de asielproblematiek is significant groter dan wat de Griekse staat aankan. Natuurlijk moet de medische zorg op orde zijn. Maar zolang opvangcapaciteit, doorstroming en asielprocedures tekortschieten, lost een groter aantal doktoren de problemen niet op.”

Stroeve samenwerking

Voorlopig blijven de vrijwilligers dus nog wel even nodig op de eilanden. Op dankbaarheid van de Griekse overheid hoeven ze niet altijd te rekenen. Twee jaar geleden moesten alle hulporganisaties het kamp op Samos verlaten, omdat de Griekse overheid de taken zou overnemen. Nu is de situatie daar zo slecht dat ze terugkeren, zij het buiten het kamp. De samenwerking met het kampmanagement verloopt moeizaam. “Ik zou de verstandhouding in Moria op Lesbos beschrijven als neutraal”, zegt Annerieke Berg van Stichting Bootvluchteling. “We kunnen ons werk doen en we hebben zakelijke relaties opgebouwd. Maar over belangrijke beslissingen worden we door de overheid meestal niet gekend of zelfs maar ingelicht. Wij zouden willen dat we als gelijkwaardige partners serieus zouden overleggen over alles. Maar in de praktijk zijn we afhankelijk van de overheid.”

Dat is ook een van de redenen waarom veel organisaties, vooral de kleinere, terughoudend zijn met kritiek. Voor grote namen als Artsen zonder Grenzen ligt dat anders. Al merken ook die het wel degelijk als ze iets onwelgevalligs zeggen of doen. Toen de doktoren vorig jaar in een BBC-reportage vertelden dat ze zelfmoordpogingen zagen onder kinderen, zette de Griekse regering de contacten op een laag pitje, wat het werk nog lastiger maakte. Voor Santo is het geen reden zijn mond te houden. “Kijk, als ik nou in pakweg Congo zou zitten, en het voor de veiligheid van onze mensen belangrijk is niet in het openbaar al te kritisch te zijn over een of andere militie, dan is dat zo. Maar hier ben ik een EU-burger in een EU-land. Als de situatie schrijnend is, dan zeg ik dat.”

Lees ook:

Nog steeds zijn het tientallen ­vrijwilligers die proberen het leven in de vluchtelingenkampen op de eilanden voor de Turkse kust een klein beetje draaglijker te ­maken. Trouw portretteerde drie van hen.

Martijn van Ommen (39) heeft een vuilnisdienst opgezet. Dankzij hem zijn er nu kliko’s in het vluchtelingenkamp.

Roza van den Hanenberg (30) runt met een vriendin een vrouwencentrum.  Vooral de beautydag is populair.

Nick van der Steenhoven (28) behoort na een jaar verblijf op het eiland inmiddels tot de veteranen. Mensen met bedluis gaan voor in de wasserette.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden