Kazachstan

Eerste doden bij massaprotesten in Kazachstan, president vraagt Rusland om hulp

Rookpluimen stijgen op uit het stadhuis van Almaty, de grootste stad van Kazachstan. Beeld AP
Rookpluimen stijgen op uit het stadhuis van Almaty, de grootste stad van Kazachstan.Beeld AP

Kazachstan bevindt zich in de grootste politieke crisis in jaren. President Tokayev grijpt naar repressie en inmiddels vielen al de eerste doden.

Ghassan Dahhan

Een politieke storm raast door de voormalige Sovjet-republiek Kazachstan. Wat dinsdagavond begon met een kleine, ongeorganiseerde demonstratie van burgers tegen het energiebeleid, groeide in een aantal uren uit tot massale protesten op meerdere plekken en leidde tot het aftreden van het kabinet. Woensdagavond meldde president Kassym-Jomart Tokayev dat er doden en gewonden zijn gevallen, zonder aantallen te noemen. Om in te kunnen grijpen heeft hij inmiddels de hulp van Rusland ingeroepen, het militaire bondgenootschap CSTO (dat door Rusland geleid wordt) stuurt hulptroepen.

Niemand zag de protesten aankomen. Kazachstan wordt met strakke hand geregeerd door Tokayev. Hij kwam in 2019 aan de macht nadat hij door toenmalig president Nursultan Nazarbayev, eveneens een autocraat, was uitgekozen als opvolger. Critici worden er voor het minste of geringste vervolgd en demonstraties zijn dan ook heel zeldzaam.

Dinsdagavond begonnen de protesten in de westelijke provincie Mangistau. Ze sloegen vervolgens over naar hoofdstad Nur-Sultan (vernoemd naar de voormalige president) en de grootste stad van het land Almaty. De autoriteiten werden verrast door de ontwikkeling, en op sommige plaatsen negeerden ordetroepen de orders van de regering om hard op te treden.

null Beeld Thijs van Dalen
Beeld Thijs van Dalen

Het besluit van president Tokayev om zijn kabinet te ontslaan was een poging om de demonstranten tot kalmte te bewegen en om de ministers als zondebok te gebruiken voor de problemen in het land. Tokayev besloot dinsdagavond om de verhoging van de brandstofprijs terug te draaien. De prijzen waren sinds Nieuwjaar verdubbeld.

Zijn tactiek haalde weinig uit. Integendeel, de protesten breidden zich woensdag verder uit en richtten zich niet meer tegen de hoge brandstofprijzen, maar tegen de hele politieke orde. In Almaty werd het presidentieel paleis in brand gestoken, vermoedelijk door demonstranten. Ook andere overheidsgebouwen werden in brand gestoken, waaronder het kantoor van de burgemeester van Almaty. Woensdagavond namen kwade demonstranten de controle over van het vliegveld van de grootste stad Almaty. Alle vluchten zijn voorlopig geannuleerd.

Demonstranten verzamelen zich in Almaty. Beeld Reuters
Demonstranten verzamelen zich in Almaty.Beeld Reuters

Veel leuzen op straat hebben betrekking op de positie van onder anderen oud-president Nazarbayev, die sinds zijn vertrek nog altijd aan de touwtjes trekt, vooral op het gebied van veiligheid en de economie. Rondom zijn persoonlijkheid is zorgvuldig een cultus opgebouwd. Op sociale media circuleert een video waarop te zien is dat een standbeeld van Nazarbayev door demonstranten wordt neergehaald, vermoedelijk in de stad Taldykorgan. De authenticiteit van de beelden kon niet bevestigd worden.

President Tokayev besloot woensdag onder druk van de demonstraties ook de 81-jarige Nazarbayev te ontslaan als hoofd van de Kazachse Veiligheidsraad, evenals diens neefje, die tot woensdag de tweede man was van de beruchte veiligheidsdienst. De functie van Nazarbayev is nu in handen Tokayev.

Tokayev heeft in korte tijd zijn kabinet en zijn voorganger opgeofferd om aan de macht te blijven, maar de demonstranten zijn daarmee niet van hun stuk gebracht. De president grijpt nu daarom naar repressie. In zijn televisietoespraak van woensdag zei hij dat de autoriteiten hard zullen ingrijpen: “We zijn van plan om met de grootst mogelijk hardheid op te treden tegen wetsovertreders.” Hij noemde de demonstranten ‘samenzweerders’.

Noodtoestand in Almaty

Politieagenten proberen overal in het land demonstranten te bedwingen met traangas, flitsgranaten en waterkanonnen. De regering heeft ondertussen het internet afgesloten om zo de communicatie tussen burgers af te snijden en te voorkomen dat beelden uitlekken naar de buitenwereld. Torkayev kondigde voor de hoofdstad en Almaty bovendien de noodtoestand af, die minstens twee weken zal duren. Burgers mogen ’s nachts niet binnen en tussen de twee steden reizen.

De uitspraken van Tokayev doen vermoeden dat hij redenen zoekt om meer overheidsgeweld te rechtvaardigen. Hij meldde dat er politieagenten zijn omgekomen bij de onlusten, zonder nadere informatie te geven. Het hoofd van de politie van Almaty beweerde gisteren dat zijn stad geteisterd werd door ‘extremisten en radicalen’ en dat deze meer dan vijfhonderd burgers hadden aangevallen honderden zaken hadden geplunderd.

Rusland reageert

De voormalige Sovjet-republiek Kazachstan is naast een buurland ook een belangrijke bondgenoot van Rusland. De Russische regering houdt zich nog grotendeels afzijdig, maar ziet de ontwikkelingen in het buurland ook als een gevaar. “We zijn voor een vreedzame oplossing voor alle problemen - binnen het grondwettelijke en juridische kader - en voor dialoog, in plaats van voor straatgeweld en het overtreden van de wetten”, aldus Kremlin-woordvoerder Dmitry Peskov woensdag in een verklaring. Hij zei dat Rusland ervan uit gaat dat de situatie in Kazachstan zich ‘zo snel mogelijk’ zal ‘normaliseren’. Peskov zei dat Kazachstan in staat is om zijn eigen problemen op te lossen. Daarnaast waarschuwde hij andere landen om zich niet te mengen in de interne aangelegenheden van Kazachstan. Rusland beschuldigt het Westen ervan dat het revoluties aanwakkert in wat het beschouwt als zijn ‘achtertuin’, zoals in Oekraïne en in Georgië. Woensdagavond verslechterde de situatie in Kazachstan en vroeg ­president Tokayev het buurland toch om hulp.

Lees ook:

Regering in Kazachstan treedt af na grootschalig protest

De regering van Kazachstan is op verzoek van president Kassym-Jomart Tokajev afgetreden na massale protesten tegen een stijging van de prijs voor lpg.

Astana verandert van naam: Kazachstan vernoemt zijn hoofdstad naar ex-president

De Kazachse ex-president Noersoeltan Nazarbajev is nog geen dag met pensioen, en nu al draagt de hoofdstad zijn naam. Astana (letterlijk hoofdstad in het Kazachs) heet voortaan Noersoeltan.

Een tijdperk komt ten einde: de allerlaatste leider uit de Sovjet-tijd gaat met pensioen

Het aftreden van Noersoeltan Nazarbajev betekent het einde van een tijdperk. De president van Kazachstan (78) was de laatste man die in het Sovjet-tijdperk aan de macht kwam. Dinsdag maakte hij na dertig jaar zijn aftreden in een tv-toespraak bekend.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden