ReportageZomerkamp

Een zomerkamp vol gevluchte Oekraïense kinderen in Moskou. ‘Dit is mijn vorm van protest’

Oekraïense vluchtelingkinderen spelen tijdens een voor hen georganiseerd zomerkamp  in Moskou. Ze zijn vaak ernstig getraumatiseerd door wat ze in Oekraïne hebben moeten meemaken. Beeld jarron kamphorst
Oekraïense vluchtelingkinderen spelen tijdens een voor hen georganiseerd zomerkamp in Moskou. Ze zijn vaak ernstig getraumatiseerd door wat ze in Oekraïne hebben moeten meemaken.Beeld jarron kamphorst

Demonstreren tegen de ‘speciale militaire operatie’ in Oekraïne is nagenoeg onmogelijk in Rusland. Om toch iets te kunnen doen, besloot kunstenares en activiste Jekaterina Nenasjeva een zomerkamp voor vluchtelingenkinderen te organiseren in Moskou. ‘Rusland is meer dan Poetin alleen’.

Jarron Kamphorst

Een bal, een step, een paar badmintonrackets, een frisbee, een zak met verkleedspullen en een speelveld waarop ze kunnen uitrazen. Heel veel meer hebben de zeven kinderen die deelnemen aan het zomerkamp ‘Hello city’ in een noordelijk district van Moskou niet nodig. Op het asfalt van het basketbalveld naast de school in een buitenwijk van de Russische hoofdstad rennen ze onafgebroken achter elkaar aan. Een paar jongens van een jaar of tien meppen elkaar schaterlachend met rackets, een ander klimt als een paniekerige eekhoorn een boom in terwijl een leeftijdgenote hem met een eenhoorn-diadeem achtervolgt, en iets verderop tekent de stilste van het stel met een tak een engel in de aarde, die ze daarna met de zool van haar schoen uitveegt.

Langs de kant staat Jekaterina Nenasjeva, de initiatiefnemer van het stadskamp dat een week eerder van start is gegaan. Samen met haar collega-vrijwilligers organiseert ze elke doordeweekse dag een creatief programma voor kinderen en tieners die ‘ervaring hebben met noodmigratie’. Anders gezegd: kinderen die de afgelopen maanden noodgedwongen het geweld in Oekraïne ontvluchtten, nadat het Kremlin besloot tot een ‘speciale militaire operatie’ in het buurland. Nenasjeva helpt de jonge deelnemers hun nieuwe thuis te verkennen door onder meer musea te bezoeken, speurtochten uit te zetten, kunstlessen te geven en nieuwe vrienden te maken.

null Beeld Katrin Nenasjeva
Beeld Katrin Nenasjeva

Vandaag is de groep bijvoorbeeld in de Tretjakov-galerij geweest, een beroemd museum. Al bekent de tienjarige Ilja, die onlangs met zijn gezin uit Severodonetsk vluchtte, met de desinteresse van een beginnende puber dat hij er weinig aan vond. “Een favoriet schilderij had ik eigenlijk niet.” Zijn leeftijdsgenoot Katja, die eveneens uit Oost-Oekraïne vluchtte, heeft daarentegen al een vrij ontwikkelde kunstsmaak. “Ik vond de schilderijen van Malevitsj heel mooi”, vertelt ze met een ontwapenende glimlach. Al vond ook zij de speurtocht door de Moskouse metro die daarna op het programma stond een stuk spannender.

Geen vangnet voor kinderen

Nenasjeva hoort het allemaal met een glimlach aan. Dit is namelijk precies waarom ze het project is begonnen, vertelt ze. De 28-jarige kunstenares en activiste werkt al jaren met kinderen en zet zich in het bijzonder in voor jongeren die kampen met psychische problemen. “In Rusland ontbreekt het in zijn geheel aan goede opvang van mensen met psychische en mentale problemen en in het bijzonder voor kinderen is er geen vangnet.”

Toen het Kremlin eind februari besloot Oekraïne binnen te vallen en de eerste vluchtelingenkinderen vanuit met name het Russisch-sprekende oostelijk deel van het land met hun ouders naar Rusland kwamen (volgens de Russische regering zo’n twee miljoen mensen, waarvan zeker 340.000 duizend kinderen), wist Nenasjeva dan ook direct wat haar te doen stond. “Deze kinderen komen uit een uitzichtloze situatie en hebben veel te veel meegemaakt voor hun leeftijd. Hier proberen we ze te helpen en te integreren door ze wegwijs te maken in de stad en ze in contact te brengen met andere kinderen.”

Veertien dagen cel wegens ‘vredesdiner’

Het is Nenasjeva’s huidige vorm van activisme om zich uit te spreken tegen de ‘speciale militaire operatie’, aangezien actief verzet op dit moment nagenoeg onmogelijk is. “Hoe graag ik ook zou willen, publiekelijk demonstreren of ludieke protestacties organiseren is op dit moment moeilijk. Zelfs het kleinste verzet leidt tot arrestatie en opsluiting.” En Nenasjeva kan het weten. Ze organiseerde op 3 maart, precies een week na het begin van de ‘operatie’, een ‘vredesdiner’ in Moskou.

Een evenement waar mensen samen konden komen om in besloten kring te praten over de stress en gevoelens die ze ervoeren naar aanleiding van de ‘militaire tragedie’. Binnen de kortste keren stormden er agenten van de veiligheidsdienst naar binnen en werd Nenasjeva gearresteerd wegens ‘verzet en ongehoorzaamheid tegen de autoriteiten’. De volgende dag werd ze veroordeeld tot veertien dagen cel. “Voor een etentje met gelijkgestemden”, wil ze nog maar eens benadrukken.

De ene nachtmerrie na de andere

Het was zeker niet de eerste keer dat de artistieke activiste te maken kreeg met repressie vanuit de autoriteiten. In de zeven jaar dat ze zich al verzet tegen het Poetin-regime belandde ze van de ene nachtmerrie in de andere. Zo kreeg ze in 2018 al eens de veiligheidsdiensten achter zich aan in de zelfverklaarde volksrepubliek Donetsk in Oost-Oekraïne, toen ze daar het graf van haar grootmoeder bezocht met een vriendin. Naar eigen zeggen werd ze op de tweede dag van haar bezoek gearresteerd en ondervraagd door de politie. Op het bureau sloegen agenten haar in de boeien en kreeg ze een zak over haar hoofd voordat ze achter in een busje belandde en naar een onbekende locatie werd vervoerd waar de agenten haar en haar vriendin op brute wijze martelden.

Een jaar eerder werd ze ook al eens opgepakt op het Rode Plein in Moskou toen ze voor de muren van het Kremlin een VR-bril droeg waarop ze bij wijze van kunstzinnig protest foto’s bekeek van psychiatrische klinieken in Rusland waar arrestanten onder dwang worden opgenomen. Toen politieagenten haar arresteerden, vertelden ze haar dat ‘het strikt verboden is om in een virtuele realiteit te zijn in de openbare ruimte’. Want, zo voegden ze eraan toe, ‘dit is de echte wereld’.

Het was niet de eerste keer dat Nenasjeva in de cel belandde. Alleen al tussen 2015 en 2017 werd ze vijf keer opgepakt vanwege haar activisme.

Kinderen ernstig getraumatiseerd

Sinds de ‘speciale militaire operatie’ in Oekraïne losbarstte, brengt demonstreren hoe dan ook nog meer risico’s met zich mee dan voorheen. Door de introductie van een scala aan repressieve wetten eerder dit jaar, is er geen enkele ruimte meer om te manoeuvreren en slaat de regering zelfs de allerkleinste vorm van verzet keihard neer. “Wellicht dat ik later weer nieuwe manieren vind om weerstand te bieden, maar voor nu bestaat mijn activisme voornamelijk uit het organiseren van dit kamp om kinderen te begeleiden bij hun psychische problemen.”

Oekraïense vluchtelingkinderen knutselen en spelen tijdens een voor hen georganiseerd zomerkamp  in Moskou.  Beeld Katrin Nenasjeva
Oekraïense vluchtelingkinderen knutselen en spelen tijdens een voor hen georganiseerd zomerkamp in Moskou.Beeld Katrin Nenasjeva

En dat is nodig ook, zag ze de afgelopen dagen. “Deze kinderen komen uit een oorlogssituatie. Ze zijn erg gesloten en praten nauwelijks over wat ze is overkomen. Ze zitten nog midden in hun trauma en hebben geen idee hoe ze om moeten gaan met het verlies van hun thuis of van overleden familieleden”.

Als voorbeeld haalt ze een negenjarige jongen aan die een paar dagen terug op het stadskamp was. Hij vluchtte met zijn moeder uit Marioepol, de Zuid-Oekraïense stad die door het Russische leger compleet in puin werd geschoten. “Zijn huis werd vernietigd en zijn vader kwam om het leven bij een raketaanval. Toen ik hem vroeg hoe het nu met hem ging, antwoordde hij dat alles goed was, omdat het inmiddels alweer een tijdje geleden was. Terwijl hij nog geen maand terug zijn vader verloor.”

‘Mensen slaan en mijn vrienden zien huilen’

Het is illustratief voor de mentale staat waarin de kinderen zich bevinden. Dat blijkt wel wanneer de tienjarige Renata, die in maart met haar moeder vanuit Charkov Oekraïne ontvluchtte, op een schoolbank een huiswerkopdracht invult aan de hand waarvan de begeleiders het geestelijk welzijn van de kinderen monitoren.

null Beeld jarron kamphorst
Beeld jarron kamphorst

Op het vel papier staat de vraag wat haar favoriete activiteit is, die ze beantwoordt met ‘mensen slaan en mijn vrienden zien huilen’. Ook de andere antwoorden spreken boekdelen. Wie mis je het meest van thuis? ‘Niemand.’ Wat gebeurde er voordat je vertrok? ‘Niets.’ Wat doe je om je gedachten te kalmeren? ‘Alleen zijn en met niemand praten.’ En, waar ben je bang voor als je naar een nieuwe school gaat? ‘Mensen, en me onder mensen bevinden.’

Morele plicht

Het snijdt recht door het hart bij Nenasjeva en wennen zal het nooit. Maar het voelt als haar morele plicht om dit werk te doen. Allereerst uiteraard voor de kinderen zelf, maar ook omdat ze juist in Rusland iets wil doen. Ze weigert haar thuisland te verlaten, omdat het juist nu zo belangrijk is om steun te verlenen en op alle mogelijke manieren enige vorm van weerstand te bieden. “Dit is mijn manier van protest. Ik weiger te vertrekken uit Rusland, want ik ben onderdeel van dit land. In het Westen moeten ze zien dat Russen niet blind zijn en dat we donders goed weten wat er aan de hand is. We zijn geen achterlijk volk en Rusland is meer dan Poetin alleen.”

null Beeld Katrin Nenasjeva
Beeld Katrin Nenasjeva

Desalniettemin zijn de reacties op haar project niet uitsluitend positief. Aanvankelijk wilde Nenasjeva het zomerkamp in een gebouw van de Russisch orthodoxe kerk organiseren, maar de kerk krabbelde terug. “Ze vroegen of het om alleen kinderen uit de Donbas ging of dat er ook kinderen tussen zouden zitten uit andere delen van Oekraïne.” Stomverbaasd vroeg ze wat dat uitmaakte. Toen ze uitlegde dat elk kind welkom is dat hulp nodig heeft en dat via de gesloten online chats door hun ouders wordt aangemeld, trok de kerk zich terug. “Zo ver gaat de invloed van de staat en de propaganda dus”, verzucht ze. “Er is in dit land wat de overheid betreft kennelijk alleen ruimte voor Russisch-sprekende vluchtelingenkinderen.”

‘Angst ken ik niet meer’

Het is om moedeloos van te worden, maar van opgeven wil ze niet weten. Via een kennis kwam Nenasjeva daardoor bij de privéschool terecht waar ze vooralsnog ongestoord haar gang kan gaan. “Met een team van vrijwilligers en donaties kunnen we deze kinderen hulp blijven bieden en activiteiten voor ze organiseren”, vertelt ze vlak voordat er een gastoptreden van start gaat van een ‘zeepbellen-artiest’ die met sop figuren in een van de klaslokalen in de school maakt waar de geur van hormonale pubers in het behang is getrokken. Met grote ogen kijkt de groep kinderen toe hoe de performer de ruimte vult met honderden zeepbelletjes, voordat ze gillend opspringen om te vragen of ze dat ook eens mogen proberen.

De kinderen gaan mee op excursie door Moskou. Beeld Katrin Nenasjeva
De kinderen gaan mee op excursie door Moskou.Beeld Katrin Nenasjeva

Het doet Nenasjeva goed om te zien dat de kinderen de nodige afleiding vinden. Al beseft ze ook dat zelfs dit soort projecten risico’s met zich meebrengt. Bang is ze niet. “Ik ben al zeven jaar activist en heb veel meegemaakt. Ik ben gemarteld, ik ben meermaals gearresteerd en heb uren in de cel doorgebracht. Angst ken ik niet meer.”

Wel wordt ze krankzinnig van de reacties die ze online krijgt op haar project, en dan met name op social media. “Mensen zijn vaak woedend dat ik kinderen opvang in het land van de agressor. Maar wat moet ik dan? Ze in de handen van een of andere staatsorganisatie laten vallen en ze laten hersenspoelen door propaganda? Ik dacht het niet. Deze kinderen verdienen het om gered te worden, zoals ieder kind.”

Lees ook:

Het leven in Moskou is zorgeloos, bijna vreedzaam: ‘Eigenlijk is alles hetzelfde, terwijl alles anders is’

In Moskou gaat het leven door alsof er niets aan de hand is. Op het eerste gezicht lijkt niemand bezig met de ‘speciale militaire operatie’ in Oekraïne.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden