AnalyseUitspraak Hooggerechtshof

Een zeperd voor president Trump, respijt voor politicus Trump

Toen nog aankomend president Donald Trump, in de Trump Tower in januari 2016. Beeld AFP

Of Trump winnaar is of verliezer, nu het Hooggerechtshof heeft geoordeeld over zijn belastingaangiftes? Het is maar hoe je ernaar kijkt.

Groot was de opluchting onder de bezoekers van scotusblog.com, toen het Amerikaanse Hooggerechtshof uitspraak deed over Donald Trumps belastingaangiften. De nieuwssite, waar je alles kunt vinden over de hoogste instantie in het Amerikaanse recht, brengt op dagen dat het hof arresten bekendmaakt een liveblog. En in afwachting van de uitspraken in ‘Trump versus Vance’ en ‘Trump versus Mazars’ hadden maar liefst 30.000 bezoekers, van juristen tot algemene politiekverslaafden, die aangeklikt.

Er hing dan ook veel van die afspraken af. Om te beginnen het politieke lot van de eiser in die twee zaken, Donald J. Trump, zakenman en president van de Verenigde Staten. Maar ook het evenwicht tussen de drie poten van het Amerikaanse landsbestuur: de uitvoerende macht, verpersoonlijkt in de president, de wetgevende macht oftewel het Congres, en de rechterlijke macht, met aan de top het Hooggerechtshof.

De slechts mogelijk uitkomst voor Trump zou zijn als hij een regelrechte nederlaag leed in de tweede zaak: ‘Trump versus Mazars’. In die zaak eiste Trump, als privépersoon, dat zijn boekhoudkantoor Mazars geen gehoor hoefde te geven aan een dagvaarding van het Congres. Dat wilde de complete boekhouding van Trump en van zijn bedrijven hebben over een flink aantal jaren.

Had het hof Trumps eis zonder meer afgewezen, dan was de inhoud van die administratie binnen de kortste keren openbaar gemaakt of gelekt. En in Washington zijn er maar weinig Congresleden of journalisten, van welke politieke overtuiging ook, die eraan twijfelen dat er dan heel wat vuile zaakjes naar boven zouden komen.

Het Congres moet goede redenen aanvoeren, vindt het hof

Maar zo ver ging het Hooggerechtshof niet. Om die documenten te krijgen, oordeelde het, moet het Congres goede redenen aanvoeren. Het moet de informatie nodig hebben om goede wetten te kunnen maken. Het moet zich niet op een andere manier kunnen informeren, want het werk van de president is voor het land zo belangrijk, dat je hem niet zomaar voor alles kunt storen. En zeker mag zo’n dagvaarding niet uitgebracht worden om de president politiek in verlegenheid te brengen. 

Met dat huiswerk is de zaak nu terugverwezen naar een rechtbank.

Dat is een tegenvaller voor Trump als president, die had betoogd dat het Congres zijn boekje volledig te buiten ging. Maar Trump de politicus kan het als overwinning zien. De rechtbank heeft immers tijd nodig om een nieuwe afweging te maken en als de nieuwe uitspraak Trump niet bevalt, kan hij weer in beroep gaan. Tenzij alle betrokken rechters enorme haast maken – en daarmee de verdenking van politieke bijbedoelingen op zich laden – duurt dat allemaal tot lang na de verkiezingen van 3 november.

De aanklager van New York hoeft zich door Trump of Barr niets te laten vertellen

Dat laatste geldt ook voor de uitspraak in de kwestie ‘Trump versus Vance’. Daarin verzet Trump zich tegen een soortgelijke dagvaarding, maar dan van een aanklager in Manhattan. Deze Cyrus Vance is geen federale aanklager, die Trump via zijn minister van justitie William Barr zou kunnen terugfluiten – hoeveel opschudding dat ook zou wekken. Hij is een aanklager van de staat New York, die zich door Trump of Barr niets hoeft te laten vertellen. Vance wil Trumps boekhouding en belastingaangiften hebben om die aan een grand jury te laten zien, die moet beslissen of er een misdaad is gepleegd die vervolgd moet worden.

Aan welke misdrijven Vance denkt, is niet officieel bekend, maar de zaak heeft in ieder geval te maken met het zwijggeld dat Trump betaalde aan een pornoster vlak voor de verkiezingen. Als hij dat geld uit de kas van een van zijn bedrijven heeft gehaald, en van de winst afgetrokken, is dat belastingfraude en valsheid in geschrifte. Mochten er daarnaast nog andere misdrijven uit de stukken blijken – als hij geld heeft witgewassen voor de Russische maffia, om maar iets te noemen waar hij in perspublicaties van beschuldigd is – dan kan hij ook daarvoor worden vervolgd.

Volgens Trump mag Vance al die gegevens niet vragen van een president. Hij maakte aanspraak op ‘absolute immuniteit’. Maar die krijgt hij niet.

‘Elke man’, dus ook de president van de VS

Opperrechter John Roberts, die zelf het opstellen voor zijn rekening nam van de door zeven van de negen rechters gesteunde uitspraak, begint zijn betoog met een citaat uit het Engelse parlement in 1742: “In ons rechtssysteem heeft het publiek het recht op de bewijsstukken van elke man”. En volgens Roberts viel “sinds het prille begin van onze Republiek onder ‘elke man’ ook de president van de VS”.

Roberts greep terug op uitspraken van het hof tegen president Richard Nixon over de Watergate-geluidsopnamen en tegen Bill Clinton over een beschuldiging van verkrachting. Het nieuwe aan Vance v. Trump was dat de dagvaarding nu van de aanklager van een staat kwam en daar had het hof anders over kunnen oordelen. Maar dat deed Roberts niet, en zes van de negen rechters, waaronder zelfs de twee die Trump zelf heeft voorgedragen voor het hof, Neil Gorsuch en Brett Kavanaugh, waren het met hem eens.

Daarmee pareert het hof de extreme aanspraak op immuniteit die Trump als president maakte – en met die beslissing zullen vele toekomstige presidenten rekening te houden hebben. Volgens John Yoo, hoogleraar recht aan de Universiteit van Californië, moeten ze ook vrezen voor rechtszaak na rechtszaak uit staten waar ze niet populair zijn: “Dit geeft meer dan tweeduizend aanklagers het recht om de president lastig te vallen”.

Voor Trump als politicus valt de schade voorlopig mee, want het hof heeft ook die zaak terugverwezen naar een lagere rechtbank. Daar kan hij alsnog de bezwaren aanvoeren die elke gewone burger mag maken.

Volgens deskundigen maakt hij niet veel kans om te winnen en zal de New Yorkse aanklager zijn stukken in handen krijgen. Of dat ook het Congres lukt, is niet zeker maar ook niet uitgesloten, al zal dat beslist pas na de verkiezingen zijn.

De Democratische voorzitter van het Huis van Afgevaardigden, Nancy Pelosi, bekeek de uitspraak door een roze bril: “Dit gaat niet zozeer over de documenten van de president – hoewel we graag zouden weten hoe de Russen zijn dagelijkse budget financierden. Maar waar het om gaat is: staat de president boven de wet?” Het antwoord was volgens haar een duidelijk nee. “En dat is geen goed nieuws voor de president”.

Lees ook: 

Trump mag zijn belastingaangiftes niet langer geheimhouden

De president staat niet boven de wet als het gaat om zijn persoonlijke financiën. Dat heeft het Hooggerechtshof van de VS donderdag bepaald.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden