Déjà VuPaul van der Steen

Een vliegveld voor Berlijn in mum van tijd: het kan wel

Berlijn Tempelhof in 1948 Beeld Hollandse Hoogte / AFP
Berlijn Tempelhof in 1948Beeld Hollandse Hoogte / AFP

De officiële opening van de nieuwe luchthaven Berlin Brandenburg stond ooit gepland voor 2011. Het duurde, als gevolg van een onafzienbare reeks blunders en schandalen, negen jaar langer. Zaterdag vindt de langverwachte plechtigheid alsnog plaats.

De geschiedenis bewijst dat het veel sneller kan. Een maand na het begin van de blokkade van West-Berlijn (1948-1949) door de Sovjets, besloot Frankrijk tot de bouw van een vliegveld in de door het land bezette sector van de voormalige hoofdstad van het Derde Rijk. Negentig dagen later was de klus geklaard. Vliegveld Tegel had een landingsbaan van ruim 2400 meter, op dat moment de langste van ­Europa.

Op 5 november 1948 arriveerde het eerste vliegtuig. Er zouden vele vluchten volgen, want Tegel was deel van de luchtbrug die de West-Berlijners tijdens de blokkade voorzag van het broodnodige.

Tegel kende een lange luchtvaartgeschiedenis. De plek deed sinds 1823 dienst als schiet- en exerceerterrein voor de Pruisische en later Duitse landmacht en werd vanaf 1896 een locatie waar het leger experimenteerde met luchtschepen. Op grond van het na de Eerste Wereldoorlog gesloten Verdrag van Versailles moesten de Duitsers die experimenten stopzetten.

Begin jaren dertig vonden er experimenten met raketten plaats en tijdens de Tweede Wereldoorlog oefenden Luftwaffe-troepen er. In mei 1945 waren grote delen van Berlijn door de geallieerden platgebombardeerd. In en rond de stad lag naar schatting 55 miljoen kubieke meter puin.

Waanzinige dromen

Vanwege zware beschadigingen aan gebouwen en het terrein leek ook het lot van Tegel als plek voor luchtvaart of militaire doeleinden bezegeld. Berlijn had behoefte aan huizen en voedsel. De autoriteiten maakten plannen voor volkstuinen en woningen op de plaats van Tegel.

De Luftwaffe was op het einde van de oorlog gedecimeerd en allang niet meer opgewassen tegen de enorme aantallen vliegtuigen die de geallieerden, met name de Amerikanen, wisten te produceren. Toch onderhielden de nazi’s tot de laatste dagen van de Slag om Berlijn verbindingen door de lucht. Men drong bij Hitler nog aan op een vlucht naar het zuiden van Duitsland, waar hij de strijd zou kunnen voortzetten. De Führer weigerde en bleef in de hoofdstad, totdat hij op 30 april 1945 de hand aan zichzelf sloeg.

Een van de restanten van zijn grootste en waanzinnige dromen was – uiteraard ook flink beschadigd – het aankomst- en vertrekgebouw van luchthaven Tempelhof. Op het Tempelhofer Feld hadden de Amerikaanse gebroeders Wright, vliegpioniers bij uitstek, in 1909 voor het eerst gevlogen. Sinds 1923 lag er een volwaardig vliegveld, waarvoor in 1935 enorme uitbreidingsplannen werden gepresenteerd. Tempelhof moest de luchtpoort worden van Germania, de nieuw te bouwen hoofdstad van het Derde Rijk.

Het luchthavengebouw werd in 1941 opgeleverd. Met een oppervlakte van ruim 300.000 vierkante meter was het tot de oplevering van het Pentagon in Washington D.C. twee jaar later het grootste bouwwerk ter wereld.

Blokkade van Berlijn

De kolos op Tempelhof kreeg al snel een andere bestemming: als montagehal voor vliegtuigen voor de Luftwaffe. Dwangarbeiders vervulden een cruciale rol bij het in ­elkaar zetten van de toestellen.

Na de Duitse capitulatie kwam Tempelhof in handen van de Amerikanen. Naast de luchthaven Gatow van de Britten en het in allerijl door de Fransen gebouwde Tegel, was het vliegveld cruciaal tijdens de Blokkade van Berlijn. De Sovjets sloten op 24 juni 1948 alle weg-, spoor- en waterverbindingen richting West-Berlijn af uit woede over de invoering van de D-Mark in de westelijke bezettingszones.

Met 227.500 vluchten bevoorraden de voormalig geallieerden de enclave in het Oostblok tot het einde van de blokkade op 12 mei 1949. Soms steeg er om de minuut zo’n bevoorradingsvliegtuig op of kwam er een aan.

Paul van der Steen bekijkt wekelijks het nieuws door een historische bril.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden