Democratie

Een verontrustende trend in Afrika: presidenten zijn steeds langer aan de macht

President Yoweri Museveni van Oeganda, al 34 jaar aan de macht.Beeld AP

Het is geen onbekende trend, maar de laatste vijf jaar steekt hij weer de kop op: Afrikaanse leiders blijven langer zitten, bijvoorbeeld door de grondwet te veranderen. Kritiek van de buurlanden blijft bovendien uit.  

Het plegen van een staatsgreep was jarenlang een beproefd ­recept om aan de macht te komen in Afrikaanse landen. Het gebeurde onlangs nog in Mali toen officieren de macht naar zich toetrokken. Onder luid gejuich werden rebellerende soldaten in Bamako, de hoofdstad van Mali, door de bevolking ontvangen, nadat ze een staatsgreep hadden gepleegd. De democratisch gekozen president, Ibrahim Boubacar Keïta was afgezet. Net als zijn voorganger trouwens in 2012. Keïta had de parlementsverkiezingen in het voorjaar gemanipuleerd. Zijn regime werd kenmerkt door corruptie, nepotisme, chaos en gewelddadige anarchie.

De Afrikaanse Unie en de regionale organisatie van economische samenwerking in West-Afrika, Ecowas, veroordeelden de coup en eisten de terugkeer naar een burgerregering in Mali. Zover kwam het niet, maar onder druk van economische sancties van veertien landen uit de regio kwam er een hybride oplossing: een burgerpresident met wortels in het leger en coupleider kolonel Assimi Goïta als vicepresident én er zijn binnen achttien maanden verkiezingen beloofd.

Staatsgrepen roepen wel vaker fel verzet op. Dat kwam er niet toen de zittende presidenten uit Guinee en Ivoorkust een onconstitutionele coup pleegden door het maximum van twee grondwettelijk termijnen voor een staatshoofd op te rekken naar een derde en eventueel vierde termijn. In beide landen vinden in oktober presidentsverkiezingen plaats.

Ze hebben het kunstje misschien afgekeken van de president van Oeganda, Yoweri Museveni. Hij deed het al verschillende keren waardoor hij na 34 jaar aan de macht begin volgend jaar wéér kandidaat is voor zijn zesde termijn als staatshoofd.

Museveni symboliseert de categorie Afrikaanse leiders: president voor het leven met keizerlijke allure. Twee van zijn collega’s zitten nog langer dan hij, die uit Equatoriaal-Guinee met inmiddels 41 jaar en Paul Biya uit Kameroen met 38 jaar. Tien Afrikaanse presidenten zijn langer aan de macht dan tien jaar. (Zie kader)

“We zien de laatste vijf jaar een terugslag in het democratiseringsproces in Afrika met presidenten die hun termijnen overschrijden. Ze denken ermee weg te kunnen komen, omdat zij de meest machtige zijn in hun land en de tegenmacht te zwak is”, zegt Joseph Siegle vanuit Washington D.C.. Hij is directeur van het African Centre for Strategic Studies dat is verbonden aan het Pentagon. Ook hij ziet een groep landen die alle beperkingen aan de termijn van het presidentschap opzij schuiven om president voor het leven te worden.

President Alassane Ouattara van Ivoorkust.Beeld Reuters

In het West-Afrikaanse land Guinee is Alpha Condé (82) sinds 2010 aan de macht. Bij de presidentsverkiezingen van 18 oktober gaat hij voor een derde termijn. Iets waar hij mordicus tegen was als oppositieleider.

In Ivoorkust gebeurt iets soortgelijks, hoewel Siegle daar verzachtende omstandigheden bepleit. De 78-jarige president Alassane Ouattara kondigde zes maanden geleden aan af te treden na twee termijnen. Hij schoof zijn premier Amadou Gon Coulibaly naar voren, maar die stierf kort daarop. De president besloot toen om voor een derde termijn mee te doen aan de verkiezingen van 31 oktober, tot grote woede van de oppositie bestaande uit een voormalige premier en twee oud-presidenten, die in het verleden het land autocratisch en gewelddadig bestuurden. Een daarvan, Laurent Gbagbo, wordt vervolgd door het Internationaal Strafhof en is in afwachting van zijn hoger beroep.

Ouattara vreest, volgens Siegle, voor zijn nalatenschap. “Hij heeft van Ivoorkust een stabiel land gemaakt en goed leiderschap getoond.” Ook de Ivoriaanse president paste de grondwet aan door een termijn voor een staatshoofd terug te brengen van zeven naar zes jaar. Ouattara besloot dat het maximum van twee keer zes jaar, pas in 2020 gaat gelden en zijn eerdere termijnen dus niet meetellen. Siegle: “Ik verexcuseer zijn gedrag niet, maar begrijp het wel. Ouattara was echt van plan weg te gaan.” Toch blijft het bevreemden dat er dan niemand anders was om hem op te volgen.

De top-10 van langstzittende presidenten in Afrika

1 Equatoriaal-Guinee: president Teodoro Obiang Nguema Mbasogo (78). Al 41 jaar staatshoofd.

2 Kameroen: president Paul Biya (87), al 38 president, maar daarvoor was hij sinds 1975 al zeven jaar minister-president.

3 Oeganda: president Yoweri Museveni (76). Hij zette als rebellenleider twee van zijn voorgangers af: dictator Idi Amin en later Milton Obote. Museveni is nu 34 jaar aan de macht.

4 Tsjaad: president Idriss Déby (68). Hij is bijna 30 jaar president.

5 Eritrea: president Isaias Afewerki (74). 27 jaar is hij nu president en kwam na een revolte in 1991 bovendrijven als de machtigste man van het land.

6 Republiek Congo: president Denis Sassou Nguesso (77). 23 jaar aan de macht.

7 Djibouti: president Ismaïl Omar Guelleh (76). Inmiddels 21 jaar aan de macht.

8 Rwanda: president Paul Kagame (62). Hij is nu 20 jaar president, maar ook de zes jaar daarvoor had hij de touwtjes als vicepresident strak in handen, waardoor hij al 26 jaar de machtigste man is in zijn land.

9 Togo: president Faure Gnassingbé (54). Hij is 15 jaar de hoogste baas van Togo.

10 Gabon: president Ali Bongo Ondimba (61). Hij is 11 jaar president. 

Inmiddels weigert de president van ­Senegal, Macky Sall, te beloven dat hij na zijn tweede termijn zal vertrekken. “Heel Equatoriaal Afrika, de westkust van het continent, heeft een opvolgingsdilemma, ook Kameroen, Gabon en Togo met tirannieke leiders”, zegt Klaas van Walraven verbonden aan het Afrika Studie Centrum van de Universiteit van Leiden. Hij is gespecialiseerd in historisch en politiek onderzoek in Afrika.

Referendum

De West-Afrikaanse leiders, verenigd in de Ecowas, zien staatsgrepen, zoals in Mali met leden ogen aan. Ook de Afrikaanse Unie (AU), waarin alle landen van het continent verenigd zijn, is mordicus tegen dit soort staatsgrepen waar een gekozen president wordt afgezet. “Maar een constitutionele staatsgreep door grondwettelijke termijnen op te rekken voor een president, met bijvoorbeeld een referendum, dat is nauwelijks een onderwerp binnen de AU en Ecowas.”

Dit voedt het idee dat dit soort organisaties ook een beetje een exclusieve privéclub vormen voor de belangen van Afrikaanse machthebbers. Langer blijven zitten als president dan grondwettelijk is toegestaan, ondervindt op internationaal niveau weinig tegenwerking.

De dubbele standaard heeft het risico dat presidenten van andere West-Afrikaanse landen ook ambities krijgen om een leven lang hun land te besturen.

Ex-president Hassan al-Bashir van Soedan zit achter tralies.Beeld EPA

Sinds de onafhankelijkheid van de meeste Afrikaanse landen, zo’n zestig jaar geleden, zijn er meer dan honderd succesvolle staatsgrepen op het continent geweest, en nog tientallen die mislukten. In de jaren negentig is er een democratiseringsbeweging op gang gekomen onder invloed van het Westen, legt Van Walraven uit. Maar nu zijn de panelen aan het verschuiven. China en Rusland spelen in toenemende mate een belangrijke rol in Afrika en die geven, volgens Van Walraven, weinig om democratie of een president die zijn termijnen oprekt. Constitutionele coups, zoals het zo fraai heet, zijn prettig voor zittende presidenten en zij ondervinden daarbij weinig internationale weerstand.

Staatsgrepen wel, hoewel daar ook verschil in is. Het afgelopen decennia waren er diversen. “Meestal zet het leger een lang zittende president, waar het jarenlang heel dicht tegenaan schurkte, af om dat zijn gezag tanende is. De militairen willen zo voorkomen dat ze hun machtspositie verliezen bij een volksopstand, zoals in Soedan, Zimbabwe en Algerije, zegt Siegle. “Je krijgt dezelfde types terug. Vaak is de legertop onderdeel van het probleem: een kliek die veel te lang aan de macht is.”

Maar een staatsgreep is de zorg van elke lang zittende president, die zijn houdbaarheidsdatum overschrijdt. “Dit soort leiders proberen hun legitimiteit te behouden door een verdelingsproces op gang te houden van rijkdom en macht.

Zo lang de belangrijke figuren in het leger, het parlement, de ministerraad, het bedrijfsleven en de rechterlijke macht mee blijven profiteren, loopt een president minder risico”, zegt Van Walraven.

Verslavend

Bij veel onrust onder het volk, zoals in Zimbabwe, Algerije en Soedan, wordt een president aan de kant geschoven en neemt een ander uit zijn entourage het over. Vooral de uitgebreide familie van een afgezette president lijdt daar ernstig onder. “Dus proberen Afrikaanse machthebbers zo lang mogelijk president te blijven.” Siegle voegt er nog aan toe: “Macht is uiterst verslavend en het is heel moeilijk om die op te geven.”

Een president die aftreedt of valt, verliest macht, rijkdom en aanzien. Zijn lot is vaak de gevangenis, zoals voormalig dictator Omar al-Bashir van Soedan. Of hij verliest zijn vermogen. Dat gebeurde bij de familie van de na 38 jaar afgetreden president van Angola, José Eduardo dos Santos. Wereldwijd is de jacht geopend op de miljarden dollars die gestolen werden door de familie Dos Santos. Er moet een einde komen aan het presidentschap voor het leven in Afrika, vindt Siegle. Hij ziet de oplossing toch in het grondwettelijk verankeren van twee termijnen voor een president en sterke instituties als tegenkracht. Een staatsgreep zoals in Mali om een einde te maken aan de chaos, is volgens Siegle nooit een oplossing. Er is altijd een alternatief voor hem en dat is een gang naar de stembus om zo de democratie te versterken. Siegle wil toch nog een positieve noot inbrengen. “In 21 van de 54 Afrikaanse landen zijn leiders de laatste jaren afgetreden als hun termijn er op zit, dus het kan wel degelijk.” 

Lees ook:

Afrika’s eeuwige leiders

Afrika telt de meeste staatshoofden die aan het pluche blijven plakken. Hoe komen de Afrikanen van die vaak corrupte langregeerders af?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden