Het terrein bij taxistation bij Pixley ka Isaka Seme Street (voorheen Sauer Street) staat vol met minibustaxi's.

Transport

Een rit in een minibustaxi in Zuid-Afrika: elke dag zet je je leven op het spel

Het terrein bij taxistation bij Pixley ka Isaka Seme Street (voorheen Sauer Street) staat vol met minibustaxi's. Beeld Bram Lammers

Terwijl de Zuid-Afrikaanse economie al jaren slecht draait, blijft één sector maar groeien: die van de minibustaxi’s. In grote steden als Johannesburg zijn ze even gehaat en berucht als onmisbaar.

Elke dag zit Nokulunga Mhlanga (28) twee uur in een minibustaxi, en ze haat daar elke minuut van. Ze vertelt het terwijl ze door de drukke Pixley ka Isaka Seme Street in het centrum van Johannesburg naar het taxistation loopt. Ze is een opvallend verzorgde verschijning in de stadschaos, met haar lange benen in een zwarte broek, een keurig opgemaakt gezicht en een geel jasje. Om ons heen staan auto’s vast in de smog van de file. Zwervers bedelen op stoepen vol gaten. Verkopers proberen op straathoeken tomaten en maïskolven te slijten aan de krioelende mensenmassa.

“Ik kan niet anders, ik moet wel met de taxi naar mijn werk”, vertelt Mhlanga. Ze slaat linksaf op een kruising en loopt aan de kant van Lilian Ngoyi Street de ingang van het taxistation binnen. Bij de ingang aan Pixley ka Isaka Seme Street probeerde onlangs iemand haar te beroven, legt ze uit. “Daar durf ik sindsdien niet meer langs.” Ze haalt moedeloos haar schouders op. “Ik woon in het noordoosten van de stad en mijn werk is nu eenmaal hier.” Een jaar geleden begon ze als trainee op de HR-afdeling van de provinciale overheid. Ze wijst om zich heen. “En ik wil echt niet naar dit centrum verhuizen: veel te druk, te veel mensen, te vies en te gevaarlijk ook.”

Mhlanga is bepaald niet de enige die voor haar vervoer in Zuid-Afrika afhankelijk is van minibustaxi’s. Er rijden in het land ruim 250.000 van zulke wagens rond – meestal witte Toyota Quantum Sesfikile’s en Hiace’s. Samen leggen die elk jaar negentien miljard kilometer af, berekende Transaction Capital. Dat bedrijf leent, via dochteronderneming SA Taxi, startkapitaal aan taxichauffeurs en verzekert 36.000 Zuid- Afrikaanse minibustaxi’s. Het is de belangrijkste financiële speler in een reusachtige industrie. Volgens Transaction Capital gaat er alleen al aan ritkosten jaarlijks ruim drie miljard euro om in de sector – iets wat lastig precies te berekenen is, doordat de sector volledig draait op cash geld.

SA Taxi zag zijn brutobedrijfsresultaat sinds 2012 elk jaar met meer dan 20 procent groeien. Dat Zuid-Afrika al tijden in economische crisis verkeert, doet daar niets aan af. “SA Taxi blijft demonstreren dat het bestand is tegen alle negatieve macro-economische trends”, verkondigde directeur David Hurwitz van Transaction Capital trots bij de bekendmaking van de laatste halfjaarcijfers van zijn bedrijf. “Circa 69 procent van alle Zuid-Afrikaanse huishoudens maakt gebruik van minibustaxi’s. Daarmee blijven zij een cruciale component van ons publieke transportsysteem.”

De sector blijft maar groeien

Hoe belangrijk minibustaxi’s zijn voor het openbaar vervoer in Zuid-Afrikaanse steden, blijkt wel uit het feit dat zij er verantwoordelijk zijn voor 67 procent van al het woonwerkvervoer en 70 procent van het vervoer naar scholen en universiteiten. De sector blijft bovendien maar groeien. Zo reden er in 2012 nog ‘slechts’ 200.000 taxibusjes rond in Zuid-Afrika, inmiddels zijn dat er ruim 250.000.

En juist in economisch mindere tijden blijft de minibustaxibranche het bovendien goed doen. Want door de aanhoudende economische crisis kochten Zuid-Afrikanen de afgelopen zes jaar 20 procent minder auto’s. Veel mensen die ooit eigen vervoer hadden, zijn teruggevallen op minibustaxi’s. De busjes vervoeren nu zelfs 25 procent meer passagiers dan in 2013.

Niet volgens een vooraf vastgesteld schema

Het taxistation bij Pixley ka Isaka Seme Street is een loodsachtige hal. Er staan tientallen busjes in rijen achter elkaar geparkeerd. Mhlanga loopt kordaat naar één rij taxi’s toe. Ze weet dat die in de richting van haar wijk Cosmo City gaan. Kort overlegt ze met een groepje van drie chauffeurs. Die wijzen naar het voorste busje. Daarin zitten al veertien mensen, maar zij kan er nog precies bij. Dan stapt ook de taxichauffeur zelf in – minibustaxi’s vertrekken niet volgens een vooraf vastgesteld schema, maar simpelweg als zij vol zijn.

Behendig schiet het voertuig de loods uit. Het scherpe winterzonlicht snijdt door de ramen. Het busje komt in een mêlee van andere taxi’s terecht, die allemaal op hetzelfde moment en via dezelfde route het taxistation in en uit willen. Er wordt geroepen, geclaxonneerd en gelachen door de chauffeurs. Het busje van Mhlanga wenkt uit naar links en daarna direct weer scherp naar rechts. Het passeert rakelings wat andere minibustaxi’s. En dan opeens, als door een wonder, is de wagen de drukte uit. De chauffeur schiet de weg naar het noorden op, in een flauwe bocht langs de iconische Nelson Mandela-brug.

Het is voor Zuid-Afrikaanse begrippen stil in de minibustaxi. Altijd en overal praten Zuid-Afrikanen met elkaar, maar niet nu. Nou ja, één iemand telefoneert. De autoradio staat zacht. De mannen tussen wie Mhlanga in zit hebben koptelefoons op en staren naar de schermen van hun smartphones. Rechts voor haar slaapt een vrouw met haar hoofd tegen het raam. Alle inzittenden hebben een donkere huidskleur. Een witte Zuid-Afrikaan zie je nagenoeg nooit in een minibustaxi.

Je wijsvinger omhoog betekent dat je naar het centrum wil

Mhlanga praat van nature zacht. Het is rustig in de taxi omdat iedereen moe is van zijn werk, vermoedt zij. En op de heenweg zijn mensen vaak nog te slaperig om te praten. Zelf staat ze elke ochtend om vijf uur op, zodat ze rond zes uur langs de weg bij haar huis kan staan. Daar moet ze soms wel een half-uur wachten tot ze kan instappen. “Veel minibustaxi’s hebben eerder in Cosmo City al zo veel mensen opgepikt dat ze vol zitten als ze bij mijn straat aankomen”, zegt ze. “Soms, als het te lang duurt, moet ik eerst een lokale taxi nemen naar een snelweg tien minuten verderop. Daar komen meer taxi’s langs.” Uiteraard kent ze het handgebaar dat ze daar moet maken langs de kant van de weg: je wijsvinger omhoog betekent dat je naar het centrum wil.

Een minibustaxi stopt om passagiers op te pikken, ten oosten van het centrum van Johannesburg. Beeld Bram Lammers

Ze schaamt zich een beetje voor haar afhankelijkheid van minibustaxi’s. Poseren voor een foto tijdens de rit is dan ook geen optie. “Joh, ik ga toch niet uitventen dat ik geen auto heb.” Van zo’n eigen auto droomt ze tijdens de ritten. Ze lacht. “Hoeft niet eens een mooie of dure te zijn.”

Als ze een auto had en zelf naar haar werk zou rijden, geeft Mhlanga toe, zou dit haar ironisch genoeg juist méér tijd kosten. “Taxi’s houden zich niet aan verkeersregels”, legt ze uit. En alsof de chauffeur dat punt wil onderstrepen, schiet de taxi exact op dat moment de vluchtstrook op om een verkeersopstopping te omzeilen.

“Daar staat tegenover dat ik in mijn eigen auto gewoon de kleren aan zou kunnen trekken die ik wil. In een minibustaxi moet je niet te aanstootgevend gekleed gaan, anders is het niet veilig voor een vrouw. En als ik ’s avonds op stap wil, durf ik sowieso geen minibustaxi te nemen. De Ubers die ik dan bestel, kosten me klauwen vol geld.” Een Uber is gemiddeld achttien keer duurder dan een minibustaxi.

Drie van de 36 verkeersdoden

Mhlanga durft in het donker geen minibustaxi te nemen door ‘alle verhalen over verkrachting en beroving’ die zij hoort. Want minibustaxi’s mogen essentieel zijn voor het vervoer in Zuid-Afrikaanse steden als Johannesburg, ze zijn ook berucht. Niet alleen vanwege seksuele intimidatie, ook door de vele ongelukken waarbij zij betrokken zijn. Minibustaxi’s zijn verantwoordelijk voor drie van de 36 verkeersdoden die gemiddeld per dag in Zuid-Afrika vallen, hoewel er alleen al bijna vijftig keer meer personenauto’s op de weg zijn. Mhlanga zit dan ook liever niet voorin. “Want dan zie je pas echt goed welke capriolen de chauffeur uithaalt. Dan sta je de hele rit doodsangsten uit.”

Ja, ze maakte zelf ook ooit een taxiongeluk mee. “Gelukkig niet heel ernstig”, vertelt ze. “Alleen de vrouw in de passagiersstoel naast de chauffeur raakte gewond.” Ze haalt haar schouders op. “Ach, als je in een taxi zit, is het heerlijk dat de chauffeurs overal langs scheuren en lak hebben aan de regels – zeker als je bijvoorbeeld laat bent voor je werk. Maar zit je niet zelf in een minibustaxi en kom je ze tegen op de weg, dan zijn ze je allergrootste frustratie.”

Ruzies beslecht met moord en doodslag

Berucht is de taxibussector ook door het extreme geweld dat haar omringt. Er bestaat weinig regulering, waardoor ruzies over bijvoorbeeld lucratieve routes niet zelden met moord en doodslag worden beslecht. Tussen 2000 en 2017 was 43 procent van alle 1.317 gerichte liquidaties in Zuid-Afrika gelieerd aan de minibustaxisector, berekende de organisatie Assassination Witness. Het aantal liquidaties binnen de Zuid-Afrikaanse minibustaxisector is daarmee twee keer zo hoog als dat binnen de georganiseerde misdaad.

Toch adviseerde Harvard-econoom Ed Glaeser, expert op het gebied van stedelijke ontwikkeling, toen hij vier jaar geleden in Johannesburg op werkbezoek was, niet te proberen de minibustaxi’s te vervangen door een nieuw, geavanceerd bus-, trein- of metronet. “Het is modieus om altijd maar treinrails en busroutes aan te willen leggen”, zei hij in een toespraak. “En ja, treinen zijn comfortabel. Maar ze zijn ook moeilijk winstgevend te maken. Minibustaxi’s zijn goedkoop en werken uitstekend. Het is dus slimmer om de minibustaxi-industrie te behouden en slechts wat ordelijker en efficiënter te organiseren.”

Maar juist dat lijkt de Zuid-Afrikaanse overheid niet van plan, moppert Anton van Dalsen. Hij is jurist bij de Helen Suzman Foundation, die zich inzet voor versterking van de democratie en wetshandhaving. Dat komt deels door angst voor gewelddadige protesten bij pogingen daartoe. Maar ook ligt het simpelweg politiek gevoelig. De minibustaxibranche is een van de weinige economische sectoren in Zuid-Afrika die bijna volledig in zwarte handen is. En veel zwarte Zuid-Afrikanen hebben hun spaargeld in een taxi geïnvesteerd. De sector met nieuwe regels door elkaar schudden kan voor al die mensen een financieel risico betekenen. Dat weet ook regeringspartij ANC, die het vooral moet hebben van stemmen van zwarte Zuid-Afrikanen. Bovendien zijn er 600.000 (ook bijna uitsluitend zwarte) mensen direct of indirect werkzaam binnen de minibustaxisector. “En de overheid heeft een institutioneel capaciteitsprobleem”, zegt Van Dalsen. “Als je de minibustaxisector wilt reguleren, moet je een heel nieuw bureaucratisch framework opzetten. Dat is zo complex dat de politiek er maar liever bij voorbaat van afziet.”

Een uur lang mijn leven op het spel

Mhlanga lijkt intussen half te zijn ingedommeld. Maar als haar minibustaxi vanuit de noordelijke buitenwijk Randburg Boundary Road op draait, schrikt ze op. “Short left!”, roept ze. Dat betekent dat zij bij de eerstvolgende zijstraat aan de rechterkant wil uitstappen. De zijdeur van de minibustaxi schuift open. Mhlanga wurmt zich tussen de andere passagiers door naar buiten. Eenmaal op straat gooit ze met een zwiep de schuifdeur weer dicht. Het was een soepele terugrit, geeft ze toe. “Maar toch, elke keer dat ik in een minibustaxi instap, weet ik dat ik in feite mijn leven een uur lang op het spel zet.”

Ze glimlacht. Nog maar vijf minuten lopen, dan ze is thuis.

Lees ook:

De huizen zijn gratis, maar de schijn van apartheid bestaat nog

De Zuid-Afrikaanse regering bouwde sinds 1994 al drie miljoen gratis huizen voor de allerarmsten. Toch klinkt er kritiek. ‘Het beleid houdt de stadsstructuur van de apartheid in stand.’

‘Als ik met paarden bezig ben, vergeet ik dat ik bijna dood was’

Diepsloot is een Zuid-Afrikaanse township met hevige armoede, overbevolking en criminaliteit. Op een boerderij naast de wijk helpen paarden kinderen te praten over hun problemen en ambities.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden