ReportageCalais

Een nieuwe ‘jungle’ in Calais, dat wil Frankrijk met man en macht voorkomen

In Calais is opnieuw een kamp voor migranten ontstaan. Een jongen kookt een lever op een klein vuurtje. Beeld Bart Koetsier
In Calais is opnieuw een kamp voor migranten ontstaan. Een jongen kookt een lever op een klein vuurtje.Beeld Bart Koetsier

De Franse politie verjaagt hardhandig ongedocumenteerden die het Nauw van Calais willen oversteken. Maar sommigen geven nooit op, zij zien Groot-Brittannië als hun laatste kans. ‘England is the best country.

Kleis Jager

In een kapel achterin de neogotische kerk Saint-Pierre in Calais zijn Anaïs Vogel (35) en haar vriend Ludovic Holbein (38) net wakker geworden. Onder hun dekbed checken ze berichten op hun telefoons. Het stel is nu twee weken in hongerstaking. “Uit protest tegen de onmenselijke behandeling van ontheemden in Calais”, verduidelijkt Anaïs.

Sinds vijf jaar geleden de beruchte jungle werd ontruimd – een kamp waar 10.000 migranten verbleven in zelf gefabriceerde krotten van hout, golfplaat en landbouwplastic – heeft de Franse regering in de kanaalstad nog maar één doel: het voorkomen van een nieuwe jungle. Overal waar nieuwe nederzettingen dreigen te ontstaan, grijpt de politie in. “Ze pakken slaapzakken en tenten af, mensen worden opgejaagd, het is verschrikkelijk”, zegt Anaïs terwijl ze een kop thee inschenkt. “En dit duurt al jaren. Alle hulporganisaties vragen al heel lang om menswaardige opvang, zonder enig resultaat.”

Vogel en Holbein leerden elkaar kennen toen zij op de afdeling communicatie van de Universiteit van Straatsburg werkten. Tijdens een korte vakantie ontdekten zij het migratieprobleem in Calais. “Wij bleven eerst een week, toen een maand, daarna een jaar.”

Ontmoedigen en uitputten

Samen met de jezuïtische priester Philippe Demeestère, aalmoezenier van de ngo Secours Catholique, besloten Vogel en Holbein een radicale actiemethode uit te proberen, omdat in hun ogen alleen op die manier nog iets kan worden geforceerd. “Het gaat ver wat wij doen”, beaamt Vogel. “Maar de regering is ook geradicaliseerd in zijn doofheid en hardheid.”

“De gemeente Calais heeft overal bomen en bosjes verwijderd, zodat die niet meer als schuilplaats kunnen dienen”, voegt Philippe Demeestère (72) daaraan toe. “Ze worden steeds meer naar de periferie van de stad gedrongen, onzichtbaar gemaakt, ontkend als mens. Dat mogen wij niet accepteren.”

Calais telt naar schatting 1500 tot 2000 migranten, de laatste jaren komen ze vooral uit Eritrea, Soedan en Ethiopië. Human Rights Watch (HRW) noemt het opjaagbeleid in een rapport dat in oktober verscheen een bewuste poging de illegalen te ontmoedigen. Na een evacuatie kunnen sommigen in een hotel terecht, maar dat is nooit voor langer dan een paar dagen.

“Het doel is ontmoedigen en uitputten”, zegt ook Julliette Delaplace (30). Zij is hoofd migranten in Calais van de Secours Catholique, die is gevestigd in een loods in het centrum. Buiten staan Afrikaanse jonge mannen met emmers water de modder van hun schoenen en kleren te spoelen. Anderen laden binnen aan tafels met enorme powerbanks hun telefoon op. Er is een ruimte om te bidden en een kamertje voor een juridisch spreekuur.

Hulpverleenster Juliette Delaplace van Secours Catholique. Beeld Bart Koetsier
Hulpverleenster Juliette Delaplace van Secours Catholique.Beeld Bart Koetsier

“Hier kunnen ze even bijkomen of zich wassen”, vervolgt Delaplace. “Maar helaas mag niemand hier overnachten. Wij hebben een huis geopend voor minderjarigen, maar dat moest dicht van de gemeente omdat het niet zou voldoen aan brandveiligheidseisen.”

Delaplace staat volledig achter de hongerstaking. “Men is bang voor de aanzuigende werking van humane opvang. Maar de huidige aanpak is niet alleen immoreel, hij is ook niet effectief. Ze blijven komen, wat je ook doet. Er moet echt iets gebeuren.”

Maar de politieke context in Frankrijk is erg ongunstig voor een dergelijke oplossing, zegt Delaplace. “De politiek is op dit moment een défilé met alleen maar verschrikkingen.” Ze doelt vooral op de anti-immigratie politici Marine Le Pen en Éric Zemmour. Die zijn volgens de peilingen een half jaar voor de presidentsverkiezingen samen goed voor meer dan 30 procent van de stemmen.

Over het kanaal

Dat Calais al decennia een magneet is voor migranten, heeft alles te maken met de nabijheid van het Verenigd Koninkrijk. Het is nog geen 30 kilometer vanaf de imposante Cap Blanc Nez. Even ten zuiden de stad heb je een prachtig uitzicht op de witte krijtrotsen van Dover.

Familiebanden, de flexibele arbeidsmarkt en de taal: dat zijn de redenen die migranten onveranderlijk noemen om per se naar het VK te willen. “Maar de meesten belanden in Calais omdat het ergens anders niet is gelukt”, zegt migratie-onderzoeker Matthieu Tardis van het Ifri (Institut Français des Relations Internationales). Zo bivakkeren Eritreërs die een paar jaar in Duitsland hebben doorgebracht nu in de buurt van een snelweg. “Calais is voor de meerderheid een vlucht naar voren, een laatste kans.”

Een laatste mogelijkheid met een aanzienlijke kans op succes. Dit jaar haalden al ruim 18.000 personen de overkant per rubberboot, twee keer zoveel als in 2020. De zogenoemde small boats hebben de vrachtwagen verdrongen als belangrijkste vervoermiddel. Na de tientallen miljoenen die zijn besteed de afgrendeling van de Eurotunnel en de veerbootterminal, is het erg moeilijk geworden om Engeland verstopt in een truck te bereiken.

Mensensmokkelaars die hun klanten vanaf het begin van hun reis begeleiden, moedigen ondertussen de trek over het kanaal heel actief aan, staat in het HRW-rapport, omdat het VK meer oplevert dan het Europese vasteland. De prijs van een plaats in een rubberboot varieert van 3000 tot maar liefst 20.000 euro.

De Britten, die Frankrijk betalen om de grens te bewaken, vinden dat Parijs te weinig doet. Maar de Franse politie krijgt moeilijk grip, omdat de boten tot meer dan 100 kilometer ten zuiden van Calais vertrekken. Het aantal mogelijke vertrekplaatsen is niet te tellen.

Pakistanen die zeggen dat zij uit Afghanistan komen

De tweede grote concentratie van migranten aan de kanaalkust bevindt zich al vele jaren in Grande-Synthe vlak onder Duinkerken, op een half uur rijden van Calais. Op een modderig terrein in een klein stukje bos verblijven nu zo’n duizend Iraakse en Iraanse Koerden en Afghanen. Of Pakistanen die zeggen dat zij uit Afghanistan komen. Het kamp - met winkeltjes waar je sigaretten, koekjes, broodjes of frisdrank kunt kopen - wordt bijna wekelijks verplaatst. In tegenstelling tot in Calais zie je hier ook kinderen.

Anaïs Vogel en Ludovic Holbein zijn in hongerstaking tegen het beleid van de overheid. Beeld Bart Koetsier
Anaïs Vogel en Ludovic Holbein zijn in hongerstaking tegen het beleid van de overheid.Beeld Bart Koetsier

“Het moeilijkste is dat er geen wc’s zijn”, zegt Mohamed (18), een Koerd uit Irak. “In de avond, als het donker is, zie je niets en je kunt je telefoon niet opladen. Het is hier heel slecht. Maar ik blijf tot het mij lukt om naar Engeland, the best country, te gaan.”

De vorige groene burgemeester van Grande-Synthe bouwde in 2016 met Artsen zonder Grenzen een kamp van houten onderkomens en verwarmde tenten en douches. Een grote verbetering, maar in strijd met de directieven uit Parijs. Het kamp brandde in 2017 af na een gevecht tussen Afghanen en Koerden, die elkaar sinds die tijd uit de weg gaan.

Priester Philippe Demeestère. Beeld Bart Koetsier
Priester Philippe Demeestère.Beeld Bart Koetsier

Er wordt nog steeds veel gevochten, weet vrijwilligster Dorothy Saumont (75). Zij woont in de buurt van Oostende en rijdt drie keer per week naar het kamp om toiletartikelen en andere spullen te brengen waar behoefte aan is. Grande-Synthe ziet jaarlijks naar schatting 9000 illegalen komen en gaan, maar de laatste weken is het verloop minder groot.

“De spanning neemt toe omdat het drukker wordt. De Franse politie bewaakt de kust beter na de ruzie met Engeland en het weer wordt slechter, daardoor kunnen veel minder mensen vertrekken.” Hoe efficiënt mensenhandel is, heeft Saumont ook gezien. “Er was hier onlangs een groep van tachtig Vietnamezen, ze zaten in een apart hoekje in het kamp. In heel korte tijd waren ze bijna allemaal vertrokken.”

Zeep, tandpasta, handdoeken, tissues en sjaals

In de achterbak van de Citroën C4 van Saumont staan boodschappentassen met zeep, tandpasta, handdoeken, tissues, mondkapjes en zelfgebreide sjaals. Als ze begint met uitdelen, verdringen tientallen mannen zich rond haar auto. Ze gooit de klep weer dicht. “Stay in line!” roept ze streng. “Het is altijd een hele klus om het zo te doen dat iedereen wat krijgt”, had ze van tevoren al gezegd.

Saumont is niet voor een organisatie actief, zij verzamelt haar spullen via Facebook. Het spreekt voor haar vanzelf dat ze de migranten wil helpen, vertelt zij. “Mijn grootouders vluchtten tijdens de Eerste Wereldoorlog naar Engeland, en mijn zus is daar in de Tweede Wereldoorlog geboren.”

Ze raadt het de bewoners van het kamp steeds vaker af om over te steken. Omdat het hoe dan ook gevaarlijk is. In 2020 kwamen zeker zes personen om het leven en dit jaar tot nu toe minimaal twee. “Maar ik waarschuw ook dat het daar echt niet veel beter voor ze is dan hier.”

Terugsturen van boten

De Britse regering, die met de brexit take back control heeft beloofd, wil illegale immigratie bovendien harder bestrijden. Een nieuwe wet die in de maak is, moet de oversteek strafbaar maken en ruimte scheppen voor de omstreden push backs, het terugsturen van boten.

Voor iedereen die het land bereikt zonder papieren zal het straks waarschijnlijk vrijwel onmogelijk zijn om asiel aan te vragen. Dat is volledig in strijd met de letter en de geest van het VN Vluchtelingenverdrag, zeggen de hulporganisaties. “De Britten dreigen zich niets meer aan te trekken van hun verantwoordelijkheden”, meent bijvoorbeeld Agathe Battistoni, woordvoerder van de ngo Safe Passage die zich inzet voor minderjarigen.

De brexit pakt ook al ongunstig uit. “Dat komt doordat er niets afgesproken is over migratie en de Dublin-verordening niet meer van toepassing is. Dat houdt onder andere in dat een minderjarige vluchteling bijna geen aanspraak meer kan maken op een verblijfsvergunning op grond van familiebanden.”

De Vlaamse Dorothy Saumont zet zich in voor ontheemden in Calais. Ze deelt toiletspullen en ondergoed uit, en zorgt af en toe voor warm water zodat mensen kunnen douchen. Beeld Bart Koetsier
De Vlaamse Dorothy Saumont zet zich in voor ontheemden in Calais. Ze deelt toiletspullen en ondergoed uit, en zorgt af en toe voor warm water zodat mensen kunnen douchen.Beeld Bart Koetsier

Gezinshereniging wordt nu geregeld via Brits recht en die regels zijn zeer restrictief. “Het is alleen nog mogelijk als het gaat om ouders en kinderen, niet om ooms of tantes en neven en nichten. Bovendien moet de ouder een vluchtelingenstatus hebben. Daarom zien veel minderjarigen af van de legale weg en proberen zij hun doel te bereiken met een rubberboot.”

Asielakkoord met het VK

Battistoni is niet optimistisch. Zij heeft haar hoop gevestigd op een asielakkoord dat de Europese Unie zou moeten sluiten met het VK en waarvoor Frankrijk het initiatief wil nemen. “Maar voorlopig is dat er nog niet. Frankrijk is vanaf januari voor zes maanden voorzitter van de EU, maar in die tijd zal het wel niet lukken om het met 27 landen eens te worden.”

Hoe dan ook, niemand verwacht dat de migranten zullen verdwijnen uit Calais en Grande-Synthe. “Ze laten zich door niets wegjagen”, zegt Saumont. De benzine voor de bijna 400 kilometer die zij wekelijks rijdt, kan ze niet altijd betalen. Ze werkte vroeger als verkoopster en heeft niet veel pensioen. “Maar zolang ik kan, ga ik hiermee door.”

305 doden

Een nog niet geïdentificeerde migrant is vorige week donderdag dood aangetroffen op een parkeerplaats voor vrachtwagens. Waarschijnlijk werd hij geraakt door een rijdende truck toen hij probeerde in een van de voertuigen te komen. Eind september overleed een Soedanees van 16 jaar nadat hij van een langzaam rijdende vrachtwagen was gevallen. Volgens hulporganisaties kwamen er in 1999 in en rond Calais 305 migranten om het leven. Dat jaar, toen een groep Kosovaren zich had geïnstalleerd in het park naast het station, geldt als het begin van een vrijwel permanente migratiecrisis.

Lees ook:

Er is een nieuwe methode om Engeland te bereiken: met alle bootjes tegelijk

Er is een nieuwe manier voor migranten om het Kanaal over te steken. Als je met dertig bootjes tegelijk gaat, heeft de kustwacht geen grip.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden