Grote delen van wat nu woestijn is, werd vroeger bedekt met drassig en vruchtbaar land. Voor echte waterdieren als nijlpaarden was het goed toeven.

OnderzoekArabisch Schiereiland

Een groen Arabisch Schiereiland lokte de vroege mens weg uit Afrika

Grote delen van wat nu woestijn is, werd vroeger bedekt met drassig en vruchtbaar land. Voor echte waterdieren als nijlpaarden was het goed toeven.Beeld AP

Het mag er nu dor en droog zijn, vroeger waren grote delen van het Arabisch Schiereiland om de zoveel tijd een groen walhalla. Heeft dat de vroege mens verleid Afrika te verlaten?

Tegenwoordig is het Arabisch Schiereiland een van de droogste plekken op aarde, maar dat was niet altijd zo, stelt een groep internationale onderzoekers in vakblad Nature. Waar nu honderden kilometers aan woestijn zich in alle richtingen uitstrekken, bevonden zich vroeger meren, rivieren en drassige gebieden die het mogelijk maakten voor dieren en verschillende vroege menssoorten om te overleven.

Door het bestuderen van satellietbeelden kon er precies in kaart worden gebracht waar de vroegere meren zich bevonden - op deze manier zijn er minstens tienduizend gelokaliseerd op het gehele schiereiland. Het was geen constante oase: volgens de onderzoekers zijn er in de afgelopen honderdduizenden jaren door veranderende weerpatronen verschillende periodes geweest waarin het land groen kleurde, in de tussenliggende periodes veranderde het gebied waarschijnlijk weer in woestijn.

Op weg naar Azië

De onderzoekers keken niet alleen naar het schiereiland vanuit de lucht, ze groeven in de Nafud-woestijn in het noorden van Saudi-Arabië ook diep de grond in op plekken waarvan ze vermoedden dat er vroeger een ‘paleomeer’ gelegen zou zijn. Volgens de vondsten die ze deden – die duidden op nederzettingen – maakten de voorouders van de moderne mens handig gebruik van deze periodes van groene weelde.

“De stromende rivieren en meren, omringd door grasland en savanne, zullen dieren hebben aangetrokken en daarna de vroege menssoorten die op ze jaagden”, vertelt archeoloog Michael Petraglia, die deel uitmaakt van het onderzoeksteam. Niet alleen zouden de menssoorten periodes op het schiereiland gewoond hebben, ook zouden ze via deze route mogelijk zijn doorgestoken naar Azië, menen de onderzoekers.

Het is een doorbraak in het denken over de migratiepatronen van de voorouders van de mens. Eerder onderzoek stelt dat vroegere menssoorten (en uiteindelijk ook onze eigen Homo sapiens) vanuit het Afrikaanse continent langs de kustlijn van het Arabisch Schiereiland dieper Azië introkken, omdat het schiereiland zelf te onherbergzaam zou zijn. Maar nu kan ook worden aangenomen dat de tocht in de ‘groene’ periodes van het schiereiland dwars door het binnenland voerde.

De dieren en de mensachtigen zouden met het ritme van de groene periodes vanuit het Afrikaanse continent het Arabische Schiereiland zijn ingetrokken, en weer zijn teruggekeerd of doorgetrokken wanneer er weer een periode van droogte aanbrak. De vondst van fossielen van onder andere struisvogels, nijlpaarden en antilopes bevestigen volgens de onderzoekers dat er een “sterke biologische connectie” met Noordoost-Afrika bestond.

De opgravingen bij de paleomeren leverde grote aantallen fossielen op, onder andere van antelopes en nijlpaarden.  Beeld AP
De opgravingen bij de paleomeren leverde grote aantallen fossielen op, onder andere van antelopes en nijlpaarden.Beeld AP

Handbijlen van 400.000 jaar oud

De onderzoekers voelden zich met name gesterkt in deze theorie door de opgravingen die werden gedaan bij Khall Amayshan, waar een complex van verschillende paleomeren ligt. De wit-grijze grond onderaan de duinen van dit gebied verraadt de vroegere aanwezigheid van het water, en uit onderzoek blijkt dat deze meren in een periode van honderdduizenden jaren maar liefst vijf keer gevuld zijn geweest; elke keer dat er een nieuwe ‘groene’ periode het schiereiland aandeed. Een groot aantal opgegraven prehistorische gereedschappen duidt er volgens de onderzoekers op dat tijdens elke groene periode mensachtigen hier een nederzetting hadden.

De oudste gevonden gereedschappen – stenen handbijlen – zouden zeker 400.000 jaar oud zijn, waardoor dit gelijk het oudste gedateerde bewijs is van mensachtigen op het schiereiland. Het meest recente gereedschap dat gevonden werd in Khall Amayshan is rond de 55.000 jaar oud, en werd waarschijnlijk gebruikt door de vroege homo sapiens.

Naast het gereedschap werd ook een groot aantal fossielen opgegraven: resten van struisvogels, antilopes en nijlpaarden die goed bewaard zijn gebleven in de verschillende lagen van de paleomeren. Met name de aanwezigheid van de nijlpaarden bevestigt hoe vruchtbaar het gebied ooit geweest moet zijn, want nijlpaarden hebben het hele jaar door een grote hoeveelheid water nodig om te overleven. “De nijlpaardfossielen zijn echt het meest opwindend”, vertelde archeoloog Julien Louyes aan de Australische nieuwszender ABC.

Blinde vlek

Het gepubliceerde onderzoek is het resultaat van zeker een decennium aan uitgebreide archeologische opgravingen in het gebied. Hiervoor werd Saudi-Arabië, waar de opgravingen plaatsvonden, meestal overgeslagen door archeologen. Die gingen liever aan de slag in landen gelegen in de Levant, zoals Jordanië, Israël, Libanon en Syrië.

Mede hierdoor bestaat er in het onderzoeksveld een blinde vlek wanneer het op het schiereiland aankomt, vindt hoofdonderzoeker Huw Groucutt. “Het Arabisch Schiereiland werd vroeger altijd gezien als een lege plek”, vertelt hij aan CNN. Hij hoopt dat daar nu verandering in komt. “Ons werk laat zien dat we nog zó weinig weten over de menselijke evolutie in grote delen van de wereld, het benadrukt nog maar eens hoeveel verrassingen er daarbuiten zijn.”

Lees ook:

Mensen bleven in hun bovenkamer nog best lang aap

Het duurde even voor mensen moderne hersenen kregen, blijkt uit sporenonderzoek op 1,8 miljoen jaar oude schedels.

Archeologen vinden een kliekje geroosterde wortel van 170.000 jaar oud

Zuid-Afrikaanse onderzoekers bewijzen dat de vroege mens niet alleen vlees op het vuur zette.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden