Déjà vuDuitse vlaggen

Een Duitse vlag is nooit zomaar een vlag

Een demonstrant bij de Rijksdag zaterdag, met een gewraakte Duitse vlag. Beeld Getty Images

Toen een demonstratie ­tegen de coronamaatregelen afgelopen weekeinde uit de hand liep, stormden de actievoerders de trappen van de Rijksdag in Berlijn op. Ze zwaaiden er onder meer met zogenoemde Rijksvlaggen. “Op de stoep van het vrij gekozen Duitse parlement, het hart van onze democratie”, reageerde bondspresident Frank-Walter Steinmeier, “dat is niet alleen verachtelijk maar, gezien de geschiedenis van deze plek, ook onverdraaglijk.”

Waar het over vlaggen gaat, komt al snel de complexe, gevoelige historie van Duitsland om de hoek kijken. In Duitse staten was na het afwerpen van het juk van Napoleon, en zeker na het revolutiejaar 1848, het zwart-rood-geel in zwang. Dat verwees naar de heraldiek uit de tijd van het Heilig Roomse Rijk en volgens sommige lezingen symboliseerden de kleuren een soort vooruitgangsgeloof: uit de zwartheid van de dwingelandij door bloedige veldslagen (het rood) naar het gouden licht der vrijheid.

In de tweede helft van de negentiende eeuw kwam de macht vooral in het noorden van Duitsland te liggen. In de vlag van de Noord-Duitse bond en de Rijksvlag van het in 1871 uitgeroepen Duitse Keizerrijk kwamen het zwart-wit van het oppermachtige Pruisen en het rood-wit van de Hanzesteden, ooit machtige handelscentra met een wijdvertakt netwerk, samen. Kanselier Otto von Bismarck en keizer Wilhelm I hadden niet veel met de driekleur. Maar onder Wilhelm II en bij toenemend nationalisme won die aan belang.

Mikpunt van spot

Na de Duitse nederlaag in de Eerste Wereldoorlog en het uitroepen van de republiek in 1918 stond het oude zwart-wit-rood voor voorbije tijden. De nieuwe regering greep terug op de driekleur van een ander revolutionair moment, het jaar 1848. In de tot op het bot verdeelde Weimarrepubliek was alles politiek en werd de nieuwe vlag daarom al snel het mikpunt van spot. Sommigen noemden het zwart-rood-geel consequent ‘zwart-rood-mosterd’.

Extreem-links en extreem-rechts koesterden bovendien hun eigen vaandels, in beide gevallen overwegend rood.

De oude zwart-wit-rode vlag afgelopen weekend bij de demonstratie in Berlijn.Beeld REUTERS

Na hun machtsovername in 1933 voerden de nationaal-socialisten het oude zwart-wit-rood weer in. Ze verkochten het als een eerbetoon aan alle gevallenen van 1914-1918. Dat paste bij hun rancunepolitiek die de vernedering van de Vrede van Versailles ongedaan moest maken.

Hitler vond de Rijksvlag te reactionair

Maar Hitler en de zijnen begonnen al snel ongemak te voelen bij die oude Rijksvlag. Voor de door hen beoogde revolutie was het een nogal reactionair symbool. Toen ze hun machtspositie na tweeënhalf jaar flink hadden verstevigd, riepen ze daarom in september 1935 hun hakenkruisvlag uit tot nationale vlag.

Die werd na 1945 een verboden symbool. De twee Duitslanden grepen elk op hun eigen manier terug op het eerder gebruikte zwart-rood-geel. Om mosterdgrappen te voorkomen werd veelal gesproken van zwart-rood-goud.

Even werd nog de vlag van de coupplegers van juli 1944 overwogen als nieuw nationaal symbool. Die hadden een op de Scandinavische nationale banieren geïnspireerde vlag laten ontwerpen, bedoeld voor na hun machtsovername. Een rode achtergrond met een zwart kruis met gele randen. De bedenker is, net als veel van de complotsmeders, na de mislukte staatsgreep geëxecuteerd.

De kruisvlag bij een Pegida-demonstratie in 2015.Beeld EPA

Ook die kruisvlag is, net als het zwart-wit-rood, populair in extreem-rechtse kringen. Bij Pegida-demonstraties wordt er veel mee gezwaaid. Dat heeft ook te maken met de link met Scandinavië: het dundoek zou verwijzen naar het ‘blanke, noordische ras’. Al doet kleurstelling wel denken aan die van de officiële Duitse vlag, terwijl in het zwart-wit-rood van de Rijksvlag de tinten van nazisymbolen zitten.

Het gebruik van beide vlaggen is in Duitsland niet verboden. De politie heeft, zo blijkt uit in de jaren gevormde jurisprudentie, wel het recht om ze in beslag te nemen op het moment dat ze bijdragen aan een dreigende verstoring van de openbare orde of de veiligheid.

Lees ook: 

Coronaprotest in Berlijn trekt divers publiek. ‘Links of rechts, we zijn allemaal geraakt door de inperking van de vrijheden’

Berlijn was zaterdag het toneel van een massale demonstratie tegen de coronamaatregelen. Deelnemers kwamen uit heel Europa en vertegenwoordigden diverse groeperingen. Zo was bijvoorbeeld ook extreem-rechts prominent aanwezig. Tussen de duizenden actievoerders liepen ook Nederlanders mee.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden