Terreur

Een dodelijk wapen knutsel je zo in elkaar

Aanhangers van Houthi-rebellen in Jemen dragen een namaakdrone mee tijdens een demonstratie. Beeld REUTERS

De drone was lange tijd het symbool van de Amerikaanse ‘oorlog tegen terrorisme’, maar inmiddels zijn de onbemande toestelletjes uiterst geschikte wapens geworden om terreur mee te zaaien.

De spectaculaire aanval op de Saudische olie-installatie in Abqaiq heeft militaire experts in verwarring gebracht over wat er zich zaterdag heeft afgespeeld. De aanval werd uitgevoerd door mogelijk een tiental drones, maar wie de aanval heeft uitgevoerd is nog onduidelijk. Wel is duidelijk dat de daders vakmanschap aan de de dag legden, want de aanvallen waren bijzonder precies en goed gecoördineerd. 

De aanval toont ook aan dat de militaire situatie in het Midden-Oosten ingrijpend is veranderd: waar eerst vooral de Amerikanen met drones joegen op gewapende opstandelingen, beschikken nu verschillende partijen in het Midden-Oosten over onbemande vliegtoestellen. Niet alleen landen, maar ook gewapende groeperingen.

Drones zijn voor veel spelers in het Midden-Oosten een goed alternatief voor straaljagers. Drones zijn goedkoper om te maken of aan te schaffen, en het besturen vergt geen echte piloten of lange opleidingen. Er komen ook geen fysieke gevaren bij kijken.

‘Killer bees’

Het is 2 oktober 2016 wanneer ten noorden van de Iraakse stad Mosul een drone wordt waargenomen door Franse commando’s. Zij zijn daar de Iraaks-Koerdische Peshmerga aan het opleiden voor de strijd tegen terreurbeweging Islamitische Staat. Het toestel komt naar beneden, waarna Peshmerga-strijders en de Franse militairen een kijkje nemen. Ze zijn amper toegekomen aan het inspecteren of het toestel ontploft. Twee Peshmerga zijn op slag dood, twee Franse commando’s raken zwaargewond. Zij zijn de eerste slachtoffers van het nieuwste wapen van IS: aanvalsdrones.

In januari 2017 bereikt IS een nieuwe fase: de beweging publiceert een video waarin is te zien hoe de groepering commerciële drones met mortieren behangt, en deze vervolgens loslaat op Iraakse militairen op de grond. Verschillende journalisten die met Iraakse militairen op pad zijn, zien de schade die drones aanrichten. Alleen al het gezoem van de onbemande toestelletjes zorgt voor paniek onder de soldaten. 

De Amerikaanse generaal Raymond Thomas, die leiding gaf aan de commando’s in de strijd tegen IS, beschrijft de drones in 2016 al als ‘de meest intimiderende dreiging’ van dat jaar. Ook al zijn de drones van IS, ook wel omschreven als ‘killer bees’, dan nog niet zo geavanceerd, het is vooral de inventiviteit van de groepering die hem veel zorgen baart. IS koopt drones in die gewoon op de markt zijn te verkrijgen, en bouwt deze in korte tijd om tot dodelijke wapens. 

Ook andere strijdgroepen in het Midden-Oosten ontdekken de waarde van drones. Op 31 december 2017 wordt in de buurt van een Russische luchtmachtbasis in Noord-Syrië een aantal drones gedetecteerd en uit de lucht gehaald. De drones blijken beladen met geïmproviseerde explosieven. Tien maanden later staat de teller op 50; de laatste aanval vindt dit jaar in augustus plaats. Hoewel voor zover bekend niet een van deze aanvallen is geslaagd, is er naast de toename in aanvallen ook nog een andere duidelijke lijn te zien: de toestellen worden steeds geavanceerder.  

De verspreiding en het gebruik van drones door groeperingen als IS en Al-Qaida hangt samen met de ontwikkeling van de drone-industrie. Waar eerst alleen legers toegang hadden tot drone-technologie, beschikken nu ook gewone bedrijven hierover. En waar drones eerst vooral werden ingezet voor militaire doeleinden, worden zij nu ook gebruikt voor civiele toepassingen. Gewapende groeperingen kopen civiele drones op en passen deze vervolgens aan voor de strijd.

De organisatie Conflict Armament Research (CAR) onderzocht negen neergehaalde IS-drones in Irak en Syrië. Het bleek in alle gevallen te gaan om quadcopters (drones met vier propellers). IS had de drones besteld bij zeven bedrijven, verspreid over vijf landen, zoals Turkije en India. Vervolgens kocht de beweging over de hele wereld andere onderdelen in (in totaal ging het om 19 verschillende bedrijven), zoals infraroodcamera’s, en monteerde deze op de drones. Deze werden niet alleen ingezet om aanslagen mee te plegen, maar ook om deze voor te bereiden en te filmen voor propagandadoeleinden. De drones begeleidden zelfmoordterroristen naar hun doel, vervolgens plaatsten de jihadisten de beelden ervan op internet. 

Het Iraanse leger presenteert de nieuwe drone ‘Kian’ tijdens een cermonie in Teheran op 1 september. Beeld EPA

Israëlisch drone-model

De andere oorzaak voor de verspreiding en het gebruik van drones door gewapende organisaties is de levering ervan door regeringen. Veel gewapende groeperingen hebben in het geheim goede contacten met overheden die beschikken over drones. De extreem-­rechtse Syrische strijdgroep Suleyman Shah, die in het geheim door de Nederlandse regering werd gesteund, vroeg ook om civiele drones. De groepering kreeg deze uiteindelijk niet. 

Het is wel bekend dat Iran drones heeft geleverd aan de Houthi-rebellen in Jemen en aan Hezbollah in Libanon. Het gaat daarbij niet om drones die op de markt te verkrijgen zijn, maar om toestellen die uitsluitend voor de strijd zijn bedoeld.

Iran is een van de belangrijkste producenten van drones in het Midden-Oosten. De Iraniërs willen niet afhankelijk zijn van het buitenland en beschikken niet over geavanceerde straaljagers. Daarom investeren zij in het goedkopere alternatief: drones. De technologie heeft Iran ironisch genoeg voor een groot deel te danken aan zijn vijanden. In 2011 kreeg Iran de controle over een geavanceerde Amerikaanse drone en wist het toestel veilig op Iraans grondgebied te krijgen. De drone werd door Iraanse ingenieurs onderzocht; zij zouden op basis daarvan nieuwe drones hebben ontwikkeld. Ook beschikt Iran over een drone die opmerkelijk veel overeenkomsten heeft met een Israëlisch drone-model. Iran deelt drones en technologie met zijn bondgenoten in het Midden-Oosten.

De Houthi’s zetten onbemande vliegtuigjes in om aanvallen uit te voeren op Saudi-Arabië en hun binnenlandse rivalen. De Houthi’s zeggen dat ze de drones zelf ontwikkelen, maar volgens het Conflict Armament Research (CAR) zijn de onbemande vliegtuigen geleverd door Iran. Niet alleen de modellen komen voor in het Iraanse drone-arsenaal, maar ook de serienummers van de door de Houthi’s gebruikte drones komen overeen met die gebruikt worden door Iran.

De Iraanse drones zijn professioneler dan die van IS of Al-Qaida en worden vakkundig door de Houthi’s ingezet. Een voorbeeld van hun professionaliteit was de drone-aanval

van 10 januari tijdens een militaire parade. Houthi-rebellen stuurden een drone naar het evenement, die recht naar het podiumgedeelte vloog waar de militaire top op banken zat. De drone kwam boven het podium tot ontploffing, en een aantal topmilitairen was op slag dood. 

Het onderzoekscollectief Bellingcat, dat de kwestie onderzocht, concludeerde dat het ging om een uiterst complexe aanval. “De Houthi’s moesten weten waar en wanneer deze parade zou plaatsvinden, en precies weten wanneer zij de drone moesten lanceren om zo het podium te raken op het moment dat het vol zat met hooggeplaatste doelwitten.” 

Radars vernietigen

De Houthi’s zetten ook drones in voor operaties buiten Jemen, zoals in Saudi-Arabië. Geavanceerde radarinstallaties zijn niet in staat om de aanvallen af te slaan, zoals de Russen doen in Syrië. Sterker, de Houthi’s zetten drones in om Saudische radars te vernietigen. Als die eenmaal zijn uitgeschakeld, en de apparaatjes niet meer kunnen worden gesignaleerd, sturen zij een tweede golf drones het luchtruim binnen. Deze hebben dan vrij spel.

De Iraanse drone-export is niet alleen een bedreiging voor Saudi-Arabië, maar heeft ook risico’s voor Iran zelf. Iran stelt dat het niet verantwoordelijk is voor de aanvallen op Saudi-Arabië, als deze uitgevoerd zijn door zijn bondgenoten. Maar voor Amerika is het niet van belang wie de aanvallen uitvoert, maar van wie de drones afkomstig zijn. Als de VS gevolgen verbinden aan die conclusie, dan kan dit betekenen dat Iran voortaan voor de drone-aanvallen van zijn vrienden zal opdraaien.

Proliferatie drones

De Verenigde Staten zijn nog altijd koploper op het gebied van drone-technologie, maar hun positie wordt sterk ondermijnd door de verspreiding van drones en -technologie. Volgens de Britse denktank Rusi heeft de proliferatie van drones opmerkelijk genoeg te maken met de strenge, Amerikaanse export-regels. Amerika levert bijvoorbeeld alleen drones aan bevriende regeringen, en stelt daarnaast ook nog extra eisen. Landen als China, Rusland en Iran hebben hun eigen drone-programma’s. Zij bieden drones aan op de markt, en tegen een zachtere prijs dan de Amerikanen. Bovendien kennen deze landen, anders dan de VS, geen strenge exportrestricties als het gaat om de export van drones. Rusland en China stellen niet zoveel vragen, en hebben als belangrijkste voorwaarde dat de regeringen niet vijandig zijn. 

Lees ook:

Je eigen luchtmacht in elkaar knutselen, dat kan tegenwoordig

Veiligheidsdiensten maken zich er al langer zorgen over: kleine drones die in winkels te koop zijn of die mensen zelf in elkaar kunnen knutselen. Ook terroristen kunnen met deze op afstand bestuurbare vliegtuigjes serieuze aanvallen uitvoeren op een president of een voetbalstadion. Maar eenvoudig is dat nog niet.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden