Een vluchteling staart over de zee op het Griekse eiland Lesbos.

AnalyseTurkse dreigementen

Een cynisch machtsspel over de ruggen van vluchtelingen

Een vluchteling staart over de zee op het Griekse eiland Lesbos. Beeld AFP

Met een ongekend pr-offensief voert Turkije de druk op Europa op om Syrische vluchtelingen toe te laten. Een politieke en humanitaire crisis dreigt, met de vluchtelingen als inzet.

De Turkse overheidsmedia draaien overuren dit weekend. Terwijl sociale media worden geblokkeerd, meldt Ankara eerst dat 75.000 Syriërs de grens naar de EU zijn overgestoken, gisteravond zegt de regering zelfs dat dat er 100.000 zijn. Turkije houdt migranten sinds vrijdag niet langer tegen aan de grens met Griekenland en Bulgarije. Journalisten en hulporganisaties ter plaatse melden veel kleinere aantallen: 13.000 bij de Turks-Griekse grens volgens de Internationale Organisatie voor Migratie.

Keiharde provocatie of overdrijving, in Europa raakt de actie van de Turken een open zenuw. De herinneringen aan 2015 liggen vers in het geheugen. Dat jaar neemt Europa meer dan een miljoen vluchtelingen op, vooral uit Syrië. Maar deze piek legt ook de ernstige gebreken in het Europese asielstelsel bloot. Het zorgt voor bittere ruzies tussen de lidstaten, die elkaar gebrek aan solidariteit verwijten en zich terugtrekken achter de eigen grenzen. Het ‘Wir schaffen das’ van Merkel wordt voor anti-migratiepartijen hét symbool van alles wat mis is met Europa.

Een groep migranten op de oever van de Meric (Evros) rivier aan de Turks-Griekse grens bij Edirne, aan de Turkse kant.Beeld EPA

Tot vandaag is de EU er niet in geslaagd deze wond te helen, ondanks kleine vorderingen. Tienduizenden migranten zitten nog altijd vast in Griekse opvangkampen, waar afgelopen week heftige rellen uitbraken door de mensonterende omstandigheden. Ook op deze eilanden komen nu opnieuw bootjes aan.

Vandaar dat er dit weekend allereerst steunbetuigingen klinken voor de Grieken. Voorzitter van de Europese Commissie Ursula von der Leyen zegt hulp toe van het grensagentschap Frontex. Ook premier Rutte deelt zijn ‘zorgen’ met zijn Griekse collega. Er komt spoedoverleg met de betrokken EU-ministers. Solo-acties zijn er ook. Zo heeft Hongarije extra grenscontroles aangekondigd.

De Turkije-deal is praktisch failliet 

Topoverleg is hoognodig. Niet alleen binnen de EU, ook met Turkije. Alleen is die relatie ronduit slecht, sinds Erdogan de duimschroeven aandraaide voor oppositie en media. Er lopen EU-sancties vanwege illegale Turkse gasboringen in Cypriotische wateren. Ook de strijd die Turkije in Syrië voert, zorgt voor kopzorgen en verdeeldheid in de EU.

Een kind rust, in de buurt van de grensovergang bij het Turkse Edirne. Beeld AP

Wat Erdogans actie in ieder geval aantoont, is het praktische failliet van de EU-Turkije-deal. Die werd in 2016 met Nederlandse steun gesmeed. Turkije zou in ruil voor geld (zes miljard euro op papier) en visumvrij reizen, vluchtelingen tegenhouden of terugnemen. De EU zou kwetsbare Syriërs uit Turkije opnemen. Vanaf het begin verwijten partijen elkaar de deal niet volledig na te komen. Toch houdt premier Rutte dit weekend vol dat ‘alle afspraken dienen te worden nageleefd’. In de nieuwe meerjarenbegroting waar Europa nu over ruziet, is de financiële steun voor Syrische gezinnen en schoolkinderen desondanks niet opgenomen.

De kansen op een nieuwe deal met Turkije over vluchtelingen zijn gering. Het grootste risico op escalatie vormt niet het in EU-ogen provocerende optreden van Erdogan, maar de opgelaaide strijd in Syrië. Al in 2015 was de zeer sterke daling van het aantal vluchtelingen richting Europa niet zozeer te danken aan de deal, maar aan het sluiten van de grenzen op de Balkan en aan het ‘luwen’ van de Syrische burgeroorlog.

Aan de Turkse oostgrens dreigt nu een nieuwe humanitaire catastrofe. Turkije staat het water aan de lippen. Het land vangt al 3,6 miljoen Syrische vluchtelingen op die niemand wil hebben. Bijna een miljoen Syriërs zijn op drift geraakt richting de Turkse grens, al blijft die tot nu toe voor hen gesloten. In die zin kan Erdogans aankondiging ook als noodkreet worden gezien, met als inzet het lot van miljoenen vluchtelingen.

Griekenland accepteert een maand lang geen nieuwe asielaanvragen. Het roept bovendien de noodsituatie uit bij de grenzen. De Griekse premier Kyriakos Mitsotakis kondigde dat zondag via Twitter aan. “Probeer niet om Griekenland binnen te komen, je zult worden teruggestuurd”, was de boodschap die Mitsotakis via Twitter de wereld in stuurde na een bijeenkomst van zijn veiligheidskabinet.

Aanleiding is een dreigende stroom van vluchtelingen die vanuit Turkije via Griekenland Europa binnen willen. Duizenden migranten zijn inmiddels richting de Turks-Griekse grens getrokken. De Bulgaarse premier Boiko Borissov reist maandag naar Ankara om tijdens een diner met Erdogan te praten over de situatie. Ook Bulgarije grenst aan Turkije en is een doel voor migranten die verder Europa in willen.

Lees ook: 

Niets raakte Assad harder dan de wraak van Assad 

Turkije neemt wraak tegen het Assad-regime in de Syrische provincie Idlib. De vraag is of de Russen de opmars zullen tegenhouden.

Turkije: 18.000 migranten Europa ingetrokken

Migranten en vluchtelingen spoedden zich sinds vrijdagochtend vanuit Turkije naar de Griekse en Bulgaarse grens nadat het nieuws doordrong dat Ankara hen niet zou stoppen. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden