Déjà VuCoronabegroeting

Een buiging voor God en een hand voor normale stervelingen

Het oudste bewijs van de handbegroeting is een reliëf van bijna 2850 jaar oud.Beeld Irak Museum

In films als ‘Gladiator’ en tv-series als ‘Spartacus’ geven Romeinen elkaar geen hand. Bij begroetingen pakken ze elkaar halverwege de onderarm vast. Dat ziet er mannelijk uit. Het lijkt bovendien een soort verzekering tegen kwade bedoelingen: je hebt letterlijk enige grip op de ander. Het bevestigt bovendien onze kijk op de Romeinen als meer hygiënische types onder de vaak viespeukerige voorvaderen. Bij hen hoefden leiders in geval van gevaarlijke ziektes niet het handen schudden te ontraden, zoals premier Mark Rutte deze week moest doen. De Romeinen hadden al een veilige begroeting zonder hand-handcontact.

Het probleem is echter dat historisch bewijs voor het onderarm-vastpak-ritueel ontbreekt. Waarschijnlijk is het vooral een romantisch beeld van later. Het gaat mogelijk terug op het werk van de Brits-Nederlandse kunstenaar Lourens Alma Tadema, die in de tweede helft van de negentiende eeuw een beroemdheid werd dankzij het schilderen van taferelen uit de Romeinse tijd. Zijn doeken dienden daarna als belangrijke inspiratiebron voor Hollywood-films die in de Oudheid spelen.

Nog zo’n historisch broodje-aapverhaal met een hardnekkig leven is de aanname dat mensen zijn gaan schudden, omdat op die manier verborgen wapens tevoorschijn getoverd konden worden: nu eens geen aap uit de mouw maar een steek-, slag- of vuurwapen. Opnieuw staaft geen enkele bron dit vermoeden. Maar het klinkt aannemelijk en het vertelt lekker.

Grootse gebaren

Wie ooit waar met het schudden van handen is begonnen zullen we overigens nooit weten. Simpelweg omdat in de vroege prehistorie niets is vereeuwigd. Het oudste, overgeleverde beleid is een reliëf van bijna 2850 jaar oud gevonden in Nimrud in Irak. Daar is op te zien hoe de Assyrische koning Salmanasser de Derde de Babylonische koning Marduk-Zakir-Sumi de Eerste de hand schudt. De twee leiders bezegelen het bondgenootschap tussen hun rijken.

Die rituele betekenis hield het handen geven lang. De Grieken, Romeinen en tal van volken erna lijken het te hebben gereserveerd voor de meer grootste momenten in het bestaan. Vredesverdragen en het bijleggen van juridische geschillen maar ook persoonlijker zaken als huwelijk en sterven. Op afbeeldingen op grafmonumenten overbrugden overledenen en niet-overledenen de grens tussen leven en dood door elkaar de hand te schudden.

Als manier van begroeten vindt het mogelijk zijn oorsprong bij de in de zeventiende eeuw ontstane Quakers. Deze christelijke groep drong bij haar volgelingen aan op eenvoud. Bovendien had God het alleenrecht op grootse gebaren: voor de Allerhoogste nam je de hoed af of maakte je een buiging. Voor onderling contact tussen normale stervelingen volstond daarom een handdruk.

Ongemakkelijk

Het duurde even voordat deze methode buiten Quakers-kringen breed navolging kregen. De Britten namen de gewoonte in de loop van de negentiende eeuw als eerste over. Als leidende politieke en culturele macht beïnvloedden ze gebruiken elders en dus ging men ook op het Europese vasteland op den duur handen schudden.

De oude, meer plechtige betekenis bleef daarnaast bestaan. Denk aan huwelijksvoltrekkingen, maar evengoed aan belangrijke ontmoetingen tussen vertegenwoordigers van landen. Niet elke hand is zomaar een hand. De Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken John Foster Dulles weigerde tijdens een bijeenkomst in Genève in 1954, relatief kort na de wapenstilstand in de bloedige Koreaoorlog, zijn Chinese ambtgenoot Zhou Enlai de hand te drukken. De Israëlische premier Jitschak Rabin schudde die van de Palestijnse leider Yasser Arafat met zichtbare tegenzin bij de ondertekening van de Oslo-akkoorden in 1993. Hij bekocht het gebaar uiteindelijk met zijn dood.

En dan zijn er de politici die wel handen schudden maar er een sport van maken om het moment voor de ander zo ongemakkelijk mogelijk te maken. De kampioen van dit moment woont in het Witte Huis.

Paul van der Steen bekijkt wekelijks het nieuws door een historische bril.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden