AchtergrondDemocratie in verval

Een autocratische golf heeft de wereld in zijn greep

Aanhangers van de vorige Amerikaanse president Donald Trump bestormden op 6 januari het Capitool, waar het parlement zetelt. Beeld European Press Agency (EPA)
Aanhangers van de vorige Amerikaanse president Donald Trump bestormden op 6 januari het Capitool, waar het parlement zetelt.Beeld European Press Agency (EPA)

Volgens Zweedse onderzoekers leeft inmiddels ruim twee derde van de wereldbevolking in een autocratie. En de coronapandemie zet momenteel druk op democratieën.

Arjen van der Ziel

De recente legercoup in Soedan was er weer een uit het boekje. Generaal Abdel-Fattah al-Burhan positioneerde militairen op straathoeken in de hoofdstad Khartoum, liet burgerpolitici oppakken en verkondigde, in gevechtspak en op afgemeten toon, op de staatstelevisie dat hij de noodtoestand uitriep. Toen burgerpremier Abdalla Hamdok vier weken later weer mocht aantreden, stond hij onder toezicht van de militairen. In een tv-interview afgelopen zaterdag verklaarde generaal Burhan dat zijn strijdkrachten zich na verkiezingen in 2023 waarschijnlijk zullen terugtrekken uit de politiek. “Dat hebben we afgesproken.”

De machtsgreep was niet alleen een tegenslag voor de Soedanese activisten die zich de laatste jaren met grote demonstraties inzetten voor meer democratie. Het was ook de vierde legercoup in Afrika dit jaar, na eerdere militaire machtsgrepen in Mali, Tsjaad en Guinee, en het was daarmee een illustratie van de autocratisering die wereldwijd gaande is. Volgens de Amerikaanse denktank Freedom House, die de stand van de vrijheid en burgerrechten in de wereld in kaart brengt, is de democratie al vijftien jaar achtereen op zijn retour. ‘De lange democratische recessie verdiept zich’, constateerde het instituut in zijn recentste jaarrapport.

Verval van democratische normen

Zo degradeerde premier Narendra Modi met zijn repressieve aanpak van minderheden, activisten en oppositiepolitici zijn India tot een minder vrij land dan het was toen hij in 2014 aantrad. De Chinese leider Xi Jinping maakte op zijn beurt vorig jaar een einde aan de laatste restjes democratie in Hongkong. En in Myanmar zetten de generaals begin dit jaar de burgerregering af, waarmee ze een einde maakten aan een voorzichtig democratisch experiment. Freedom House constateert een ‘wereldwijd verval van democratische normen’.

Ook het gezaghebbende Zweedse instituut Varieties of Democracy (V-Dem), dat soortgelijk onderzoek doet, signaleert een trend van autocratisering. Hoewel de wereld volgens V-Dem nog steeds democratischer is dan in de jaren zeventig en tachtig, constateert het instituut wel een ‘steile neergang’. Volgens V-Dem leeft inmiddels ruim twee derde van de wereldbevolking in een autocratie, tegen minder dan de helft in 2010. Hoogleraar Staffan Lindberg, die de instelling leidt, zegt dat de wereld een ‘derde golf van autocratisering’ doormaakt. Eerdere golven deden zich volgens hem voor van ruwweg 1926 tot 1942 en van 1961 tot 1977.

De Amerikaanse denktank Freedom House noemt de bestorming van het Capitool in Washington (6 januari 2021) tekenend voor de 'hachelijke staat' van de democratie.  Beeld EPA
De Amerikaanse denktank Freedom House noemt de bestorming van het Capitool in Washington (6 januari 2021) tekenend voor de 'hachelijke staat' van de democratie.Beeld EPA

Vleugellam

Ook in Europa nemen volgens beide instituten de autocratische praktijken toe, met name in oostelijke landen als Polen en Hongarije. De Hongaarse leider Viktor Orbán misbruikt bijvoorbeeld zijn greep op media en subsidiestromen om politieke tegenstanders vleugellam te maken en de Poolse regering brengt de rechterlijke macht steeds meer onder haar controle.

En zelfs Amerika, dat zich vaak opwerpt als vaandeldrager van de democratie, kampt met rot in zijn politieke stelsel. Zo proberen rechtse politici in de Verenigde Staten al jaren met diverse trucs het kiesrecht van de zwarte minderheid te ondermijnen. En volgens Freedom House was de gewelddadige bestorming begin dit jaar van het Capitool door aanhangers van vertrekkend president Donald Trump, die weigerde zijn nederlaag te erkennen, tekenend voor de ‘hachelijke staat’ van de democratie. Trump sprak, zonder bewijs, van stembusfraude en ondermijnde daarmee het vertrouwen van miljoenen Amerikanen in het kiesstelsel. Volgens Freedom House lijkt de Amerikaanse democratie ‘fundamenteel instabiel’.

De oorzaken van de autocratisering zijn diffuus. Een factor is volgens de onderzoekers de economische opmars van het uiterst repressieve China. De Chinese machthebbers verwerven steeds meer invloed in de wereld en hebben ook almaar meer in de melk te brokkelen in internationale organisaties. Net als de Russen prijzen ze hun autocratie met enig succes aan als effectiever dan de soms chaotisch ogende democratieën.

null Beeld Bart Friso
Beeld Bart Friso
null Beeld Bart Friso
Beeld Bart Friso

Sociale media wakkeren de polarisatie aan

Ook de opkomst van het internet lijkt een rol te spelen. Het web, ooit bejubeld als een motor van de vrijheid, ontpopte zich de afgelopen jaren tot een handig instrument voor autocraten. Zij kregen steeds meer middelen om mensen via hun computers en mobieltjes in de gaten te houden. Bovendien bleken sociale media de polarisatie in democratieën te kunnen aanwakkeren en hen kwetsbaarder te maken voor buitenlandse inmenging.

En dan is er nog de pandemie. Het International Institute for Democracy and Electoral Assistence, een organisatie van 34 landen, waarschuwde afgelopen maand in een rapport dat sommige autocraten corona aangrijpen voor meer onderdrukking. Hier in Europa noemt het rapport als voorbeelden Azerbeidzjan, Wit-Rusland, Rusland en Turkije. Maar volgens het instituut heeft het virus ook elders in Europa ‘de democratie onder druk gezet.’

Gelukkig voor de pleitbezorgers van democratische principes zijn er ook lichtpuntjes. Zo wisten betogers in Chili twee jaar geleden met grote straatprotesten democratische hervormingen af te dwingen. In Malawi kregen oppositiepolitici vorig jaar via het constitutioneel hof voor elkaar dat er nieuwe verkiezingen werden gehouden vanwege bewijzen van fraude. En Taiwan weet, ondanks zware druk van China, zijn democratie nog altijd overeind te houden.

Bovendien leert de geschiedenis dat er na eerdere autocratiseringsgolven ook weer periodes van democratisering volgden. Freedom House houdt in de conclusies van zijn laatste jaarrapport dan ook de moed erin: “De hedendaagse democratie wordt wel belaagd, maar is niet verslagen.”

null Beeld Bart Friso
Beeld Bart Friso

Lees ook:

Dat de VS gastland is van een democratietop, is een beetje pijnlijk

Op zijn democratietop heeft Joe Biden vooral nederigheid te bieden. De VS is weliswaar gastland, maar staat in de democratische ranglijstjes niet meer aan de top.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden