Still uit de documentaire ‘Generation 328’ van Nina Nikanava, over het protest van de moeders.

Wit-Rusland

Duizenden Wit-Russische jongeren zitten opgesloten in werkkampen, nu komen hun moeders in verzet

Still uit de documentaire ‘Generation 328’ van Nina Nikanava, over het protest van de moeders. Beeld Mothers Generation 328

Sinds president Aleksander Loekasjenko per decreet een harde aanpak van drugshandel eiste, zitten duizenden Wit-Russische jongeren opgesloten in werkkampen, vaak voor jaren. Onder hen zijn veel minderjarigen. Hun moeders komen nu in verzet.

Ook toen het donker werd kwam haar zoon niet thuis. Pas diep in de nacht ging de telefoon. Het was de politie. De 17-jarige Vladislav bleek gearresteerd op verdenking van illegale handel in verdovende middelen. Zijn moeder, Irina Sjarkovskaja, wist niet wat ze hoorde. Het baantje van haar zoon – koerier namens een webwinkel van rookwaren – was legaal, was hem verzekerd. En dat hij nu zonder medeweten van zijn ouders of een advocaat was opgesloten druist in tegen de Wit-Russische wet.

Maar de decreten van de president van Wit-Rusland, Aleksandr Loekasjenko, gaan boven de wet, zo blijkt. Sinds de ‘laatste dictator van Europa’ in 2014 de oorlog verklaarde aan de drugshandel zitten duizenden jongeren opgesloten in werkkampen. Onder hen zijn veel minderjarigen zoals Vladislav. “We willen rechtvaardigheid”, zegt Irina Sjarkovskaja, die behalve haar zus en haar tienjarige dochter Margarita nog vier moeders meebrengt naar het café in Minsk waar ze haar verhaal doet.

Tijdens het proces, vorig jaar, negeerde de rechter alle verzachtende omstandigheden, vertelt ze. Zo verleende Vladislav volledige medewerking aan het onderzoek, daarbij duidelijk makend dat hij niet veel keus had bij zijn zoektocht naar werk: het gezin verkeerde in financiële moeilijkheden doordat beide ouders zonder werk zaten. De straf leek tevoren vast te staan, ook al rammelde de bewijsvoering. Zo zou er een video zijn waarop te zien was dat hij een pakketje afleverde, maar de aanklagers konden de beelden niet tonen. In plaats van geïnteresseerd te zijn in de dealers van de schimmige webwinkel oordeelde de rechter dat er sprake was van ‘handel in groepsverband’: Vladislavs sms-gegevens toonden immers aan dat zijn vriendin ook had meegewerkt. “Hij kreeg tien jaar”, zegt Irina Sjarkovsjaka, op een toon alsof ze het nog niet gelooft. Zijn vriendin, Valeria, op dat moment 16 jaar oud, hoorde hetzelfde vonnis over zich uitspreken.

Synthetische drugs

Volgens staatsstatistieken worden elk jaarlijks drie- tot vierduizend Wit-Russen veroordeeld wegens bezit, gebruik of distributie van drugs. Onder hen zouden ‘zeker honderden’ minderjarigen zijn, zeggen de moeders die Irina Sjarkovsjaka omringen. Zij vertellen gelijksoortige verhalen over hun zoons, die 15, 16 of 17 jaar oud zijn, kinderen nog, en acht tot tien jaar het gevang indraaiden.

De aanleiding voor de heksenjacht van politie en justitie, vanaf 2015, was de toegenomen populariteit van synthetische drugs, die goedkoper en eenvoudiger te verkrijgen waren dan cannabis. Ook had de regering een afspraak met de Europese Unie, die de aanpak van drugshandel in het aan de EU grenzende land financieel steunt. In een hem typerende donderpreek eiste Loekasjenko flink hogere straffen en een verlaging van de criminele aansprakelijkheid tot veertien jaar. “Laten we ondraaglijke omstandigheden creëren in de gevangenis, zodat ze zullen bidden om te mogen sterven”, sprak hij.

Protest van de actiegroep Moeders-328, waarover de documentaire ‘Generation 328' is gemaakt, die te vinden is op YouTube. Beeld youtube

Hoe het er daar, in die gevangenis, aan toegaat kan Julian het beste vertellen. De 17-jarige zoon van een van de moeders, Natalia Koezjaleva, zit na bijna drie maanden voorarrest als bij een wonder thuis op de bank. Hoe het mogelijk was dat hij harddrugs kreeg terwijl hij naar eigen zeggen slechts een paar gram cannabis had besteld, weet hij niet. Op het moment dat hij die fout ontdekte – hij was op weg naar huis – werd hij hardhandig opgepakt door een groep agenten in burger. De eerste maand bracht hij door in een halfduistere cel, die hij deelde met een volwassen man die hem bestookte met vragen over zijn leven, zijn vrienden en over drugs. “Ik denk dat hij daar door de politie was neergezet”, zegt Julian.

Isoleercel

Afgaand op Julians verhaal is mishandeling en psychische marteling aan de orde van de dag. Zo stompten bewakers de jongen twee maal in zijn maag omdat de cel niet schoon genoeg zou zijn. Vervolgens werd hij opgesloten in een isoleercel van doorzichtig glas, die zo klein was dat hij er amper kon zitten. Na zes uur liet een jonge, knappe gevangenispsychologe hem vrij. “Heb je misschien iets op te biechten?” vroeg ze hem, refererend aan zijn halsstarrig ontkennen van de ten laste gelegde feiten. Hij kwam er met een aantekening vanaf. Die leidt tot een zwaarder regime in de gevangenis na je veroordeling, weet Julian. Hij herinnert zich een jongen van 15 of 16 jaar oud, die voortdurend werd lastiggevallen door bewakers en wel veertig aantekeningen had.

Die gevangenis is voor veel minderjarigen ‘kolonie 22’ in Ivatsevitsji, een stadje op ruim tweehonderd kilometer van Minsk. Een ‘concentratiekamp’ noemen de moeders de plek waar ook Vladislav, de zoon van Irina Sjarkovskaja, sinds november zit opgesloten. Op zijn slaapzaal, die hij deelt met tachtig andere minderjarigen, onderscheiden de drugsgevangenen zich door een groen merkteken op hun kleding. Ze worden als ‘zlostniki’, ofwel ‘schurken’ bestempeld.

Brieven die Julian (17) uitwisselde met zijn moeder. In het dagboek-schriftje telde hij zijn dagen in voorarrest. Beeld Michiel Driebergen

“Voor hen moeten de omstandigheden slechter zijn”, legt Vladislavs tante, Svitlana Sjelepen uit. Zo krijgen ze minder tijd om met hun ouders te bellen – slechts vier minuten per maand – en als ze iets hebben misdaan, worden ze strenger gestraft. “Waarom? Omdat de president het heeft gezegd.”

Gevangenisdokter

De drugsgevangenen doen het zwaarste en gevaarlijkste werk. Zo moet Vladislav gebruikte elektriciteitssnoeren van de huls ontdoen en het koper aan elkaar solderen. Dat betekent dat hij zes dagen in de week in de schroeilucht zit. In de brieven aan zijn moeder – de enige manier van contact – klaagt hij over rode ogen en verslechtering van zijn zicht. ‘Je hebt het recht niet’, krijgt Irina Sjarkovskaja te horen als ze bij het gevangenispersoneel haar beklag doet. Voor een afspraak met de gevangenisdokter moet Vladislav ’s ochtends vroeg aansluiten in de rij, maar als je je werkdoelen niet haalt levert dat weer strafpunten op. “In de gevangenis verdwijnt je persoonlijkheid”, concludeert Julian.

De ene keer dat Irina Sjarkovskaja werd toegestaan haar zoon te bezoeken, vertelde hij dat hij het lichaam van een 18-jarige medegevangene had gevonden die zichzelf had verhangen. “Hij kon er niet van slapen”, zegt ze.

Omdat de bewakers onwelgevallige post vernietigen, weten Vladislav en de andere minderjarigen niets van de strijd die hun moeders voeren. Inmiddels hebben dertig vrouwen zich verenigd als de ‘Moeders-328’, refererend aan Loekasjenko’s notoire wetsartikel. Ze sturen brieven naar alle mogelijke overheidsinstanties, trekken in oppositiemedia aan de bel en een enkeling is zelfs in hongerstaking gegaan.

Ouderlijk gezag

De autoriteiten proberen het protest op allerlei manieren de kop in te drukken. Daarbij worden ook werkgevers, scholen en ouderorganisaties betrokken. Zo werd Iryna Sjarkovskaja ontslagen na publicatie van het verhaal van Vladislav op internet. Nu dreigt de jeugdzorg haar het ouderlijk gezag te ontnemen over haar dochter, de tienjarige Margarita. “Als je niet kalmeert, komen we bij je langs, zeggen ze.” Haar zus Svitlana vult aan: “In Wit-Rusland geldt de staat als perfect. Moeders die publiekelijk aantonen dat ambtenaren fout zitten, worden dus automatisch als dissidenten beschouwd.”

Still uit de documentaire ‘Generation 328’. Beeld youtube

Een van de vrouwen werd uitgenodigd voor een ‘psychiatrisch onderzoek’ nadat ze op Facebook gedetailleerd verslag deed van de procedurefouten in de zaak van haar zoon. “Ze doen alsof we gek zijn.” Veel moeders schrikken dan ook terug voor actievoeren. “Het zou minder erg zijn als meer moeders zouden protesteren”, zegt Julians moeder Natalia Koezjaleva.

Toch boekten de vrouwen vorige maand hun eerste succes. Naar aanleiding van het protest van de ‘Moeders-328’ schrijft de VN-rapporteur voor de mensenrechten in zijn recente rapport zich ‘ernstige zorgen’ te maken over de “deplorabele omstandigheden waarin kinderen van hun vrijheid worden beroofd” in Wit-Rusland. “Arresteren en gevangen houden van een kind mag alleen als uiterste middel worden aangewend en moet zo kort mogelijk duren.”

Criminele groepering

Het regime geeft vooralsnog geen krimp. Amnestie geldt niet voor drugsdelinquenten, en zeker niet voor een ‘lid van een criminele groepering’ zoals Vladislav. Hoop putten de moeders uit de vrijlating van Julian. Die mag, nadat Natalia Koezjaleva de onschuld van haar zoon bij allerlei instanties bleef aantonen, zijn straf bij hoge uitzondering onder gedeeltelijk huisarrest uitzitten. Op zijn voormalige school, waar hij wat bijklust, was men verbijsterd dat hij weer aanklopte.

Na zijn straf wil Julian zo snel mogelijk naar het buitenland. “Een paar jaar geleden hield ik nog van mijn land. Dat kan ik nu niet meer zeggen”, verklaart hij. Ook moeder Koezjaleva is de hoop in de toekomst van Wit-Rusland ontnomen. “Als ik naar onze nieuwe generatie kijk word ik alleen maar bang.”

Lees ook:

Macht van Loekasjenko brokkelt nu toch langzaam af

25 jaar nadat Aleksandr Loekasjenko aantrad als president van Wit-Rusland, op 20 juli 1994, lijkt het er niet op dat ‘de laatste dictator van Europa’ de teugels snel zal laten vieren. Toch vreest hij de toekomst, zeggen de mensen die te maken kregen met hem of zijn regime.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden