Een militair poseert met gevangenen tijdens de Duitse oorlog tegen de Herero en Nama van 1904-1908.

InterviewHerstelbetalingen

Duitsland vraagt vergiffenis voor koloniale wreedheden, maar volgens nabestaanden aan de verkeerde partij

Een militair poseert met gevangenen tijdens de Duitse oorlog tegen de Herero en Nama van 1904-1908.Beeld Hollandse Hoogte / AFP

Excuses en ontwikkelingshulp biedt Duitsland, nu het land erkent dat het als kolonisator de Namibische volkeren Herero en Nama heeft uitgemoord. Maar nabestaanden voelen zich miskend. ‘Wij zijn nooit bij de onderhandelingen betrokken.’

Wat de Duitsers met zijn volk, de Herero, hadden gedaan, leerde Nandi Mazeingo al op heel jonge leeftijd. De geschiedenis was namelijk zo zichtbaar dat het niet vergeten kon worden. Zijn oma had een andere huidskleur dan veel andere oma’s, ze was wit. “Mijn overgrootmoeder was verkracht door Duitse soldaten”, vertelt hij. “Zo moest mijn overgrootvader twee kinderen grootbrengen die bij haar verwekt waren door de verkrachtingen.”

Als ambitieuze student in geschiedenis, politiek en economie zag hij steeds duidelijker om zich heen hoe de geschiedenis in het heden doorklonk. Hij groeide op in een overbevolkt reservaat voor de Herero in wat nu Namibië is. “Een kleine druppel in de grote zee van land dat in handen is van boeren van Duitse of Afrikaner afkomst”, vertelt Mazeingo.

Hij herinnert zich nog goed de verhalen die zijn vader hem vertelde, als ze aan het einde van een schooldag langs de uitgestrekte omringende landgoederen van witte boeren liepen. Hoe de Herero, een herdersvolk, ooit van dat vruchtbare land verdreven waren door mannen uit een heel ver land, met hun machtige kanonnen.

Het was een lange tijd geleden, meer dan honderd jaar, maar iedere Herero weet wat er destijds gebeurde. In 1904 waren hun voorvaderen in opstand gekomen tegen de Duitse kolonialisten, die hen steeds meer land en vee afnamen. Zij spraken hun overgrootouders steevast aan met ‘baviaan’, terwijl zij vrouwen ongestraft verkrachtten en mannen als slaven tewerkstelden.

Uitroeiingsbevel

De opstand was in eerste instantie een succes voor de Herero, en een vernedering voor het Duitse rijk, dat zo trots was op zijn moderne leger. Die trots moest generaal Lothar von Trotha bewijzen toen hij met tienduizend man naar het land reisde dat destijds Zuid-West Afrika werd genoemd. Met de zege van het Duitse rijk gaf hij zijn soldaten de opdracht, later door historici het uitroeiingsbevel genoemd, om “elke Herero met of zonder geweer” dood te schieten.

De Duitsers dreven de Herero en later ook de Nama, een eveneens rebellerend buurvolk, de dorre Omahekewoestijn in. Waterputten werden door het Duitse leger bezet, Herero en Nama die probeerden terug te komen werden doodgeschoten. De meesten stierven door de dorst. Een Duitse patrouille vond later lichamen rondom een gat van dertien meter diep dat de Herero hadden gegraven in een wanhopige zoektocht naar water. Overgeblevenen stierven in concentratiekampen, die model zouden staan voor de kampen van de Tweede Wereldoorlog.

Nandi Mazeingo van de Ovaherero Genocide Stichting: ‘Het gaat erom de kritieke vraag te stellen: waar zouden wij zijn geweest als deze misdaad ons niet was aangedaan?’ Beeld Ovaherero Genocide Foundation
Nandi Mazeingo van de Ovaherero Genocide Stichting: ‘Het gaat erom de kritieke vraag te stellen: waar zouden wij zijn geweest als deze misdaad ons niet was aangedaan?’Beeld Ovaherero Genocide Foundation

Pas de generatie van Nandi Mazeingo zou de Duitsers om vergiffenis horen vragen. Eind mei erkende de Duitse overheid de moorden als een genocide. Tachtig procent van de Herero en meer dan de helft van de Nama kwamen om. Na onderhandelingen van zes jaar tussen de Duitse en Namibische overheden heeft Berlijn 1,1 miljard aan ontwikkelingshulp beloofd. Dat geld moet ervoor zorgen dat de leefomstandigheden van de Herero en Nama verbeteren. President Frank-Walter Steinmeier zal in een ceremonie de Duitse excuses aanbieden.

Niet klaar voor een verontschuldiging

Toch zullen de Herero en Nama niet bij die ceremonie zijn, denkt Mazeingo, die nu directeur is van de Ovaherero Genocide Stichting. Leiders van de twee volken wijzen de overeenkomst tussen de Duitse en Namibische overheden af. Zij zeggen dat zij buiten de onderhandelingen zijn gehouden. “Ik adviseer de president niet naar Namibië te komen”, zegt Mazeingo. “Want zijn overheid heeft niet gesproken met de mensen die onrecht is aangedaan. Daarom zijn wij niet klaar voor een verontschuldiging.”

In Namibië is er volgens Mazeingo weinig aandacht voor de genocide. “We hebben niet eens een herdenkingsdag”, zegt hij. “De overheid is in handen van het Ovambo- volk. Door de genocide zijn zij in een meerderheid in het land en hebben zij het voor het zeggen.” Toch besloot de Namibische regering in 2006 Duitsland aan de onderhandelingstafel uit te nodigen. “Symboolpolitiek”, zegt Mazeingo. “Ze hadden niet verwacht dat deze zaak ergens toe zou leiden.”

Lang was dat ook zo, tot Duitsland na tien jaar twijfelen toch besloot op dat verzoek in te gaan. Ondertussen hadden nabestaanden vanuit New York jarenlang geprobeerd de Duitse overheid in Amerikaanse rechtbanken aan te klagen, om zo herstelbetalingen af te dwingen. “Toen rook de Namibische overheid, blut als die vandaag de dag is, geld”, verzucht Mazeingo.

In 2015 werd Ruprecht Polenz, een prominent figuur in de CDU met tien jaar ervaring als voorzitter van de parlementaire commissie buitenlandse zaken, gevraagd om de Duitse onderhandelingsdelegatie te leiden. Ook Polenz geeft toe dat de onderhandelingen niet ideaal verliepen. “Vanaf het begin was het een probleem dat de He­rero en Nama zich niet goed gerepresenteerd voelden, omdat zij geen deel uitmaakten van de onderhandelingsdelegatie”, zegt hij. “Maar het is aan de Namibische overheid om hun delegatie samen te stellen.”

Hij wijst erop dat de regerende Swapo-partij, die aan de macht is sinds Namibië in 1990 onafhankelijk werd van Zuid-Afrika, ervoor wil zorgen dat burgers zich sterker verbonden gaan voelen met de nieuwe natie dan met hun eigen volk. “Ze zijn voorzichtig met thema’s die tribalisme in de hand werken”, zegt hij. “Dat is voor ons een extra laag van complexiteit. We kunnen niet zomaar met gemeenschappen praten en daarbij de regering negeren. Als je dat doet, dan gedraag je je als een koloniale macht en respecteer je de soevereiniteit van de Afrikaanse staten niet.”

Slechte leefomstandigheden

Maar Mazeingo houdt vol dat het wel kan. Hij wijst op de onderhandelingen die Duitsland na de Holocaust voerde met de Claims Conference, die 23 Joodse organisaties vertegenwoordigde. “Veel Joden voelden zich niet vertegenwoordigd door Israël, omdat zij in andere landen woonden”, zegt Mazeingo. “Ook een groot deel van de Herero en Nama wonen in het buitenland, in Amerika, Botswana en Zuid-Afrika. Dat is een direct gevolg van de genocide en onze slechte leefomstandigheden in Namibië.”

De Herero en Nama willen geen ontwikkelingshulp maar herstelbetalingen van Duitsland, zoals ook nabestaanden van de Holocaust ontvangen. “Genocide is in het internationaal strafrecht erkend als een misdaad en de straf die op deze misdaad staat zijn herstelbetalingen, niet ontwikkelingshulp”, zegt Mazeingo. Duitsland omzeilt herstelbetalingen door de genocide te erkennen, maar alleen in het perspectief van vandaag. Het land wijst erop dat het VN-genocideverdrag pas in 1948 gesloten is en dus niet met terugwerkende kracht voor 1904 geldt. Het ziet de overeenkomst die zij nu sloot met Namibië als een ‘politieke en morele verplichting’, maar dus niet als een juridische verplichting.

“Dat is een leugen”, vindt Mazeingo. “Waarom gold het dan wel met terugwerkende kracht voor de Holocaust? Het is onzin dat het geen misdaad was in 1904. Toen de Duitsers naar Afrika kwamen waren er al verdragen gesloten over oorlogsvoering, waarin staat dat je geen burgers moet doden.” Ook wijst hij op gedragscodes die zijn bepaald tijdens de Conferentie van Berlijn in 1884, waarin de Europese mogendheden Afrika verdeelden. “Als je naar de gebieden ging om van de Afrikanen te stelen, moest je de oorspronkelijke bewoners wel goed behandelen. Die afspraak hebben de Duitsers geschonden.”

Helemaal krom vindt hij dat Duitsland bij Turkije aandringt om de genocide op de Armeniërs in 1915 te erkennen. “Het gebeurde rond dezelfde tijd! Het is dus mogelijk voor het Joodse volk, het is mogelijk voor de Armeniërs, maar het is niet mogelijk voor ons, omdat wij zwarte Afrikanen zijn.”

Achterkleinkinderen

Ruprecht Polenz betwijfelt of de Duitse herstelbetalingen voor nabestaanden van de Holocaust verbonden waren aan het VN-genocideverdrag. “We probeerden onze fouten recht te zetten en de relatie met onze buurlanden te verbeteren”, zegt hij. “We betaalden geld aan slachtoffers die persoonlijk hadden geleden in concentratiekampen of door dwangarbeid. Maar dat kun je niet op dezelfde manier doen in Namibië, omdat geen van de slachtoffers nog in leven is. We hebben het hier over achterkleinkinderen.”

Daarom vindt Polenz ontwikkelingshulp de juiste stap. De 1,1 miljard die Duitsland nu beschikbaar stelt, moet specifiek terechtkomen bij de Herero en Nama. “We willen de wonden helen die nog steeds zichtbaar zijn in de gemeenschappen”, zegt Polenz. Het geld zal gestoken worden in zaken als educatie, gezondheidszorg, werkgelegenheid en herverdeling van land.

Volgens Mazeingo zal dit niet zo gemakkelijk gaan. “Veel van het ontwikkelingsgeld dat Duitsland in de afgelopen decennia stuurde heeft ons nooit bereikt”, zegt hij. “Land dat wordt verworven van Duits- en Afrikaner-sprekende Namibiërs komt niet bij ons terecht, maar in de handen van de Ovambo-elite, die nooit land verloren heeft. Dat is de reden voor etnische spanningen in ons land, omdat de een van de ander neemt.”

Om echt tot verzoening te komen is het voor de Herero en Nama belangrijk dat de Duitse overheid in gesprek gaat met de nabestaanden. “Deze hele discussie draait voor ons niet om een geldsom”, zegt Mazeingo. “Het gaat ons om herstel. Het gaat erom de kritieke vraag te stellen: waar zouden wij zijn geweest als deze misdaad ons niet was aangedaan? Levens kunnen niet hersteld worden. Maar we kunnen wel samen zitten en bespreken wat al die levens aan onze gemeenschap zouden hebben bijgedragen.”

Verschrikkingen

Ook voor Duitsland zal een dialoog belangrijk zijn, vindt Mazeingo. “Alleen door echt naar ons te luisteren, zullen zij zich bewust worden van de omvang van de verschrikkingen die zij ons volk hebben aangedaan. De schade die zij hebben toegebracht aan de structuur van onze samenleving.” Volgens historicus Mazeingo kan de Holocaust niet volledig begrepen worden zonder begrip van de genocide in Namibië. “De concentratiekampen, de experimenten die op ons zijn uitgevoerd om te bewijzen dat het Kaukasische ras superieur zou zijn”, zegt hij. “De vader van Göring (de opperbevelhebber van Hitlers luchtmacht, red.) was hier zelfs een koloniaal bestuurder.”

Volgens Ruprecht Polenz is de Duitse erkenning van de genocide geen eindpunt. In het ontwikkelingsprogramma zal veel aandacht zijn voor het stimuleren van dialoog tussen Duitsers en nabestaanden van de genocide. Zo zullen er uitwisselingsprojecten opgezet worden tussen Duitse en Namibische scholen. “Er moet een gezamenlijke herinneringscultuur komen”, zegt Polenz. “Want dit is niet alleen een proces tussen regeringen, maar vooral tussen gemeenschappen.”

Want ook de 75-jarige Polenz zag het Duitse koloniale verleden door de decennia heen weinig besproken worden. Hij ging naar school in de jaren zestig, een tijd dat veel koloniën onafhankelijk werden. “Ik kan me een zin in ons boek herinneren die opsomt hoe Duitsers naar de koloniale geschiedenis keken: ‘Duitsland verloor haar koloniën door het verdrag van Versailles, daarom is kolonialisme geen probleem voor Duitsland’.

Dat zijn land nu stappen maakt om met haar koloniale verleden om te gaan vindt hij vooruitstrevend. “Ik zie geen vergelijkbare stappen van andere koloniale machten in Europa”, zegt hij. “Ik vind het jammer dat ik nog geen belletje heb gekregen van Portugal, Frankrijk of Nederland.” Want ook de Nederlandse geschiedenis is verbonden aan deze regio. Zo behoren de Nama tot de Khoikhoi, een volk dat uiteenviel vanwege de komst van Nederlandse kolonisten. Nederlanders namen hen land en vee af, dwongen hen tot arbeid en dreven hen bij verzet de Kalahariwoestijn in. “We hebben een gemeenschappelijk begrip en aanpak van het koloniale verleden nodig”, vindt Polenz.

Mazeingo denkt dat er nog veel moet gebeuren voor dat begrip er is. “Ik wil dat mijn mensen gerechtigdheid krijgen”, zegt hij. “Maar het draait voor mij ook om een rechtvaardige wereld waarin ik mijn kind op wil voeden. Want ik ken de geschiedenis van deze wereld goed en ik weet dat er nooit vrede zal zijn zo lang niet alle mensen op deze aarde rechtvaardig behandeld worden.”

Lees ook:

Duitsland erkent genocide en betaalt een miljard aan Namibië

Duitsland erkent dat het land een genocide pleegde in Namibië. Het land zegt een miljard euro toe aan steun, maar houdt vol dat de erkenning geen juridische consequenties heeft

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden