InterviewTheocharis Grigoriadis

‘Duitsland moet het hele Kremlin-beleid heroverwegen’

Het Charité-ziekenhuis in Berlijn, waar Aleksej Navalny op de afdeling intensieve zorg ligt, met links op de voorgrond de Russische ambassade.Beeld AP

Duitsland heeft sterke banden met Rusland. Maar hoogleraar Theocharis Grigoriadis vraagt zich af of die banden te combineren zijn met het mensenrechtenbeleid. 

De snelle reddingsactie van de vergiftigde Russische oppositieleider Aleksej Navalny zet Duitsland in een gunstig daglicht. Voor het Duitse Osteuropa-Institut doet hoogleraar Theocharis Grigoriadis onderzoek naar de Duits-Russische relaties. Hij ziet Duitsland in zijn houding tegenover Rusland op een kruispunt staan. 

Twee dagen nadat Aleksej Navalny ziek werd op een vlucht naar Moskou vanuit de Siberische stad Tomsk, werd de oppositieleider met een privévliegtuig naar het Charité-ziekenhuis in Berlijn gebracht. Waarom schoot Duitsland te hulp?

“De belangrijkste plaatsen van de Russische oppositie in ballingschap zijn altijd Londen en New York geweest, niet Berlijn. Het tegenovergestelde is eigenlijk het geval: in Berlijn verblijven veel aanhangers van Poetin. 

“In vergelijking met andere grote Europese spelers heeft Duitsland uitzonderlijk sterke relaties met het Kremlin. Dus praktisch gezien was Duitsland het enige land dat de Russen echt kon overtuigen om Navalny te laten gaan, de Duitsers maakten gebruik van hun diplomatiek kapitaal om dat voor elkaar te krijgen.”

De reddingsoperatie met het privévliegtuig werd opgezet door de NGO Film voor Vrede, een invloedrijk netwerk dat gesteund wordt Hollywoodsterren en diplomaten, onder wie Michael Gorbatsjov, Sharon Stone en Ai Weiwei. Hoe is deze NGO betrokken bij Navalny?

“Het is ontzettend interessant dat deze NGO zich zo snel wist te mobiliseren en Navalny op tijd op dat vliegtuig zette. Dat suggereert dat Navalny in het buitenland zijn eigen netwerk heeft. Eentje dat zeer snel werd geactiveerd toen hij zich in een precaire situatie bevond. Het blijkt nu een juiste stap te zijn geweest dat Navalny heeft geïnvesteerd in een vertegenwoordiging van zijn beweging in Duitsland.

“Zelf denk ik dat het een belangrijke vraag is hoe omvangrijk zijn beweging in het buitenland is en of er een relatie is met Michail Khodorkovsky (een Russische zakenman, filantroop en oligarch in ballingschap, red.). Want dat is de figuur met de diepste zakken in de Russische oppositie diaspora, niet Navalny.

“Ik denk dat het aannemelijk is dat de NGO de Duitse regering in beweging bracht door schijnwerpers op Navalny’s zaak te zetten. Als de Duitse regering daar niet in mee zou gaan, zou dat consequenties hebben voor de geloofwaardigheid van haar buitenlandbeleid.”

Berlijn is een bolwerk voor activisten in ballingschap. Zo is Duitsland het eerste land dat daders van martelingen in Syrië berecht. In hoeverre zet Duitsland zich vanuit dit perspectief in voor de Navalny-zaak?

“Duitsland voelt dat het het voortouw moet nemen bij het verdedigen van internationale normen als rechtvaardigheid en democratie. De Navalny-zaak is dan ook een keurmerk voor zijn beleid. 

“Men zou vraagtekens zetten bij de geloofwaardigheid van het Duitse buitenlandbeleid als er niets gebeurde om mondiale normen van rechtvaardigheid en samenwerking af te dwingen. Daarvoor is diplomatieke rechtvaardigheid, bijvoorbeeld het wegsturen van enkele ambassadeurs, niet voldoende.

“De Navalny-zaak is interessant omdat het een zeldzame interventie van Duitsland is in de jarenlange machtsstrijd binnen de Russische federatie. De zaak is dan ook een succes voor de Duitse diplomatie.”

Opiniestukken in de Duitse media schreeuwen om een hardere aanpak van Rusland. Hoewel Angela Merkel de aanval op Navalny sterk veroordeelt, doet haar regering niet meer dan aandringen op een onderzoek naar het voorval. Heeft Duitsland een te zwakke houding naar Rusland?

“Ik denk dat men het hele Kremlin-beleid moet heroverwegen. Duitsland moet beslissen of het meer wil investeren in een Duits en Europees defensiemechanisme. Of het de omvang van de Bundeswehr wil vergroten, of het wil investeren in een Europees leger en of het een Europese stempel wil drukken op de Navo. 

“Ik denk niet dat sancties iets zouden helpen. Die zouden alleen maar de Russisch-Chinese relatie versnellen, wat ze tot op zekere hoogte al gedaan hebben.

“Het belangrijkst is dat Rusland zich niet aan de normen van de internationale gemeenschap houdt. In wezen speelt Rusland alleen volgens de internationale normen als de zaak in het belang van het regime is. Als dat het niet is, doet het dat niet. Dat is een heel duidelijke realiteit.

“Duitsland zal in reactie op de Navalny-zaak signalen afgeven aan Rusland, maar tegelijkertijd zal het moeten beslissen of het een Europees defensiebeleid wil leiden met Frankrijk. Want zoals ik al zei, dit is de enige taal die Rusland begrijpt. Rusland speelt met de diplomatieke regels van de negentiende eeuw: militaire macht en marktuitbreiding. In Rusland draait het niet om democratische instellingen.” 

Lees ook: 

Hoe Navalny de nachtmerrie van het Kremlin werd

Navalny vecht voor zijn leven na een vermoedelijke vergiftiging en is overgebracht naar Duitsland voor verdere medische behandeling. Hoe kon het zover komen? 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden