BeeldenstormZuid-Afrika

Dit omstreden standbeeld in Kaapstad staat nog overeind. Maar wie is er eigenlijk afgebeeld?

Beeld Niels Posthumus

Met Jan van Riebeeck begonnen alle problemen van Zuid-Afrika, vond oud-president Zuma. Voor witte Afrikaners een held, voor anderen de aartsvader van ’s lands racisme. Een beeldenstorm ging aan zijn standbeeld in Kaapstad voorbij – maar is het hem eigenlijk wel?

De Nederlander Jan van Riebeeck leunt voor het centraal station van Kaapstad met zijn bronzen rechterhand op een al even bronzen wandelstok. Hij helt wat naar achteren. Zijn blikt staart schuin omhoog, naar de platte top van de Tafelberg in de verte. Zijn rug is naar de kust gedraaid en zijn knappe gezicht negeert wat hautain de drooggevallen fontein in het midden van de verkeersrotonde onder hem. In zijn sokkel van Kaaps graniet staat ‘1652’ gegraveerd. Op 6 april dat jaar meerde Van Riebeeck aan in de Tafelbaai en stichtte hij Kaapstad, namens de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC). Daarmee begon de Europese kolonisatie van Zuid-Afrika.

Het standbeeld van Van Riebeeck toont een tevreden man. Maar dat is beeldbouwkundige geschiedvervalsing. De Nederlandse VOC-commandeur had het helemaal niet naar zijn zin op de zuidwestpunt van het Afrikaanse continent. Al in 1653 vroeg hij het VOC-bestuur of hij niet kon worden overgeplaatst naar Indië. Daar zouden zijn kwaliteiten beter tot hun recht komen, stelde hij, dan tussen de ‘saaie, domme, luie en stinkende mensen’ in de Kaap. De VOC stemde pas negen jaar later in met dat verzoek.

Het standbeeld in Kaapstad toont vooral hoe witte Afrikaners in Zuid-Afrika Van Riebeeck graag zien. In hun volksmythologie groeide de Nederlandse commandeur uit tot hun ultieme stamvader: een mooie, stijlvolle man die het startpunt vormde van het Afrikaner volk. Het apartheidsregime (1948-1994) maakte van Jan van Riebeeck zelfs een soort ‘witte verlosser’, die christelijke beschaving naar ‘donker’ Afrika bracht. Niet voor niets sierde zijn knappe, zelfverzekerde beeltenis tijdens de apartheid ook alle bankbiljetten in het land.

Als de beeldenstorm van de afgelopen weken iets heeft uitgewezen, is het wel dat bijna elk land ter wereld omstreden beelden heeft die door tegenstanders liever vandaag dan morgen een kopje kleiner gemaakt worden. De correspondenten van Trouw zochten naar het beeld dat in hún land debat oplevert. Wat zegt dat over hoe het land naar zijn geschiedenis kijkt? En wat zegt het over het land nu? Vandaag: Jan van Riebeeck in Kaapstad, Zuid-Afrika.

Van Riebeeck ploeterde vooral in de Kaap

De werkelijkheid was anders. Van Riebeeck ploeterde vooral in de Kaap. Er waren voedseltekorten, ziektes en andere tegenslag. De commandeur bedelde bij de VOC om slaven uit Azië en startte in 1659 de eerste oorlog tegen de inheemse Khoikhoi-bevolking. Zo gaf hij het startschot voor een kolonisatie die in de drieënhalve eeuw na zijn aankomst in de Tafelbaai altijd doordrenkt zou blijven met oorlogen, slavernij, onderdrukking en racisme.

“Al onze problemen begonnen met Van Riebeeck”, zei ex-president Jacob Zuma daarom ooit. Tijdens de grote #RhodesMustFall-demonstraties in 2015, tegen aanhoudend institutioneel racisme en wit privilege, moest zijn standbeeld in Kaapstad het dan ook ontgelden. Van Riebeeck kreeg een bord om zijn nek met de tekst: ‘Ik heb jullie land gestolen – nou en?’ Het standbeeld van zijn vrouw Maria de Queillerie ernaast kreeg een ketting met de slogan: ‘Hij verkrachtte jullie vrouwen – nou en?’

Het standbeeld van Jan van Riebeeck in Kaapstad.Beeld Niels Posthumus

Desondanks bleef Van Riebeecks standbeeld staan. Misschien wel omdat het ironisch genoeg eigenlijk helemaal Van Riebeeck niet is die in Kaapstad in brons staat gegoten. Het standbeeld uit 1899 is gebaseerd op een portret dat vijftien jaar eerder in het Amsterdamse Rijksmuseum was geïdentificeerd als Van Riebeeck. Maar al snel ontstonden er vermoedens over een persoonsverwisseling. Een eeuw later kwam dat definitief vast te staan. In werkelijkheid ging het om een afbeelding van ene Bartholomeus Vermuyden: een man die in zijn leven nooit ook maar in de buurt van Zuid-Afrika kwam.

In feite is het dus deze Vermuyden die, leunend op zijn wandelstok, over de drooggevallen fontein naar de Tafelberg kijkt. Net zoals hij, en niet Van Riebeeck, decennialang prijkte op het Zuid-Afrikaanse geld. Van Riebeeck, weten we nu, stond afgebeeld op een ander schilderij uit de portrettenserie in het Rijksmuseum. Dat toont een veel minder knappe, weinig charismatische man.

Lees ook: 

Jean-Baptiste Colbert, de maker van slavenwetten

Jean-Baptiste Colbert was minister van zonnekoning Lodewijk XIV en grondlegger van de moderne staat. Zijn regelzucht strekte zich uit tot de plantages in de Amerika’s, wat de slavenwetten opleverde die hem nu gehaat maken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden