Wang Huning.

Chinese Partij

Dit is Wang Huning, de fluisteraar van president Xi Jinping

Wang Huning.Beeld ANP

Al decennia zoekt de huisfilosoof van de communistische partij, Wang Huning, naar het beste politieke model voor China. Wie is de man die al zo lang aan de partij is verbonden en werkte voor de belangrijkste Chinese leiders?

Eva Rammeloo

Wang Huning, sinds jaar en dag huisfilosoof van de Chinese Communistische Partij, schreef al in 1991 dat de Verenigde Staten op hun retour zijn. Dus toen Trump-aanhangers het Amerikaanse Capitool bestormden, pakte menig Chinese intellectueel Wangs Amerika versus Amerika er nog eens bij om na te lezen hoe het vlaggenschip van het liberalisme tegen de klippen zou lopen. Het boek van Wang wordt al een tijdje niet meer gedrukt en de prijs liep door de plotselinge populariteit op tot 16,600 yuan (2303 euro).

Flamboyant is Wang niet, de op vier na machtigste man van China. Een zwartgeverfd kapsel met zijscheiding en een bril met een dun metalen montuur. Anno 2021 is Wang lid van het staand comité van het politbureau – het hoogste punt van China’s machtspiramide. In het landsbestuur speelt Wang Huning nauwelijks een rol, maar achter de coulissen trekt hij al jaren aan de touwtjes. Waarnemers vergelijken hem met Raspoetin, Kissinger of zelfs een maffiose consigliere, fluisterend in het oor van drie generaties partijleiders.

De huidige Chinese president Xi Jinping leunt zelfs zo op Wang dat hij hem opnam in zijn kabinet. Wangs stem galmt door in de resolutie die de top van de Communistische Partij eerder deze maand aannam: een nieuwe versie van de geschiedenis van de honderdjarige Partij.

Bovenaan de Chinese piramide

Het verhaal van de Partij zoals de resolutie dit vertelt, past bij Wangs idee over de vooruitgang van China. Door de gedachtegang van mensen te veranderen, hun loyaliteit af te dwingen en ze offers te laten brengen, kun je een cultuur naar je hand zetten. Dat dacht Mao, dat denkt Xi en dat denkt ook Wang Huning. Wie bovenaan de Chinese piramide staat, bepaalt zo welke kant het met het land opgaat.

Geboren in 1955 in Shanghai is Wang een tiener als de Culturele Revolutie losbarst. Leergierige jongeren zijn aan zichzelf overgeleverd in de tijd waarin China’s intellectuele landschap verschraalt. De jonge Wang leest veel en mag in 1974 Frans gaan studeren. Daarna maakt hij een grote stap omhoog, naar de prestigieuze Fudan Universiteit waar hij lang blijft als hoogleraar rechtswetenschap. Wang is een typische Chinese academicus, zegt politicoloog Jean-Pierre Cabestan, die nu in Hongkong doceert, maar hem in de jaren tachtig wel eens tegenkwam. “Destijds was hij redelijk ruimdenkend en liberaal. Een hervormer.”

Met zijn essays in partijbladen trekt Wang Huning de aandacht van de partijtop, en in 1995 wordt hij naar Zhongnanhai gehaald, het hoofdkwartier van de Communistische Partij in Peking. Als beleidsmedewerker denkt hij mee over de politieke lijn van de partij, later gaat hij met de toenmalige president Hu Jintao mee op buitenlandse reizen, en bij het meest recente, negentiende partijcongres benoemde Xi Jinping hem dus zelfs tot lid van zijn kabinet. Dat maakt Wang de nummer vijf in de partijhiërarchie. Een bijzondere plek voor iemand die anders dan zijn collega’s nooit partijleider was in een stad of provincie – hij heeft amper bestuurlijke ervaring.

Hij houdt de Partij in het gareel

Hoe hoger een politicus stijgt in de rangen van de Communistische Partij, hoe saaier hij wordt. Wang is zeker geen uitzondering. De meeste informatie over hem stamt uit de vroegste jaren van zijn carrière. Toen hij achter de coulissen van Zhongnanhai verdween, werden zijn ideeën de ideeën van de Partij. Dus om te weten wat hij nu denkt en vindt, bestuderen waarnemers Xi’s beleid, en de laatste versie van de partijgeschiedenis, ofwel de resolutie die de partijtop laatst aannam. Zo zou je hints kunnen vinden over de route die de partij wil nemen.

Dat Wang daarin een belangrijke rol speelt blijkt wel uit het feit dat Xi hem hoofd maakte van het secretariaat dat over de dagelijkse agenda van de partijtop gaat. China-kenner Matthew Johnson vertelt in de podcast Sinica, waarin Chinese actualiteiten worden besproken, wat dat betekent. “Als top van het secretariaat houdt hij de Partij in het gareel”, zegt Johnson. “Hij is de aanjager van al die ideologische campagnes die binnen de Partij beginnen.” Johnson refereert aan de campagnes die alle neuzen de gewenste kant op draaien, zoals de Chinese Droom of de meest recente: Gedeelde Welvaart. Een manier dus om de Chinese cultuur bij te schaven.

Dat Wang het al zo lang uithoudt in Peking is bijzonder. Hij lijkt zich niet op te houden in de politieke loopgraven en diende eerder zelfs onder Jiang Zemin en Hu Jintao – leiders uit rivaliserende facties. Dat betekent dat hij ofwel boven schermutselingen tussen partijfacties staat, ofwel als een windhaantje meedraait met de politieke wind. Xi ontdeed zich de afgelopen jaren van talloze mensen die trouw waren aan zijn voorgangers, en toch bleef Wangs ster rijzen.

Campagnes en documenten

Als souffleur is hij blijkbaar onmisbaar: bij Wang draait het niet om politieke kliekjes of zelfs om concrete beleidsdossiers – het draait om de ideeën. Al sinds de jaren tachtig zoekt hij naar een manier om vooruitgang te combineren met Chinese waarden. In de VS ging hij op zoek naar antwoorden, maar hij had het moeilijk met het individualisme dat hij daar aantrof. Dat past niet bij het socialistisch geleide China.

Wat achter de coulissen gebeurt is een raadsel voor vrijwel iedere Chinees. Vaag verwoordde campagnes en documenten zoals de recente resolutie geven een flintertje inzicht in wat de top van de Communistische Partij denkt. Maar Xi bedenkt niet alles in zijn eentje. Wang Huning was een van de voornaamste leden van het team dat de nieuwste versie van de Partijgeschiedenis schreef.

De resolutie doet vermoeden dat Wangs ideeën veranderden. De liberalisering die voormalig leider Deng Xiaoping introduceerde, en die Jiang en Hu voortzetten, bracht corruptie en machtsmisbruik. Werkte Wang eerder nog in hun gelederen, nu neemt hij als naaste adviseur van Xi Jinping duidelijk afstand van die doorgeslagen vrijheden die doen denken aan dat Amerikaanse individualisme.

Verheerlijking van de leider

Hij zette Mao Zedong bovendien centraal. De fouten die de aartsvader van de Partij maakte, worden aangestipt, maar ze lijken hem niet persoonlijk te worden aangerekend. In Deng Xiaoping’s resolutie was er nog aandacht voor de persoonlijkheidscultus rondom Mao, die bijdroeg aan de Culturele Revolutie – een van de pijnlijkste fouten die de Communistische Partij maakte. Maar onder Xi lijkt de persoonlijkheidscultus niet zo’n probleem. Sterker nog, de verheerlijking van de leider is in volle glorie terug.

Het roept de vraag op wat Wang Huning vindt van Xi Jinpings alleenheerschappij. Hij is groot voorstander van een ordelijke machtsoverdracht. In het boek Amerika versus Amerika schrijft hij hoe Ronald Reagan al was vertrokken op het moment dat Bush senior het Witte Huis als president betrad. “Dat symboliseert voor hem de vreedzame machtswisseling. Hij is ervan onder de indruk”, vertelt Joseph Fewsmith, een Amerikaanse hoogleraar internationale betrekkingen, in de Sinica-podcast.

Toch zou het kunnen dat Wang het voordeel is gaan inzien van één sterke leider. Bewijs moet dan te vinden zijn in de resolutie. Er staat dat de misstanden die onder Deng, Jiang en Hu ontstaan, pas écht door Xi worden aangepakt. Hij is het die ‘controle en toezicht op de uitoefening van de macht’ versterkt. Bovendien noemt hij afgezette partijbonzen zoals Bo Xilai en Zhou Yongkang in de resolutie – met naam en toenaam, mogelijk om ze permanent te verbannen uit het centrum van de macht. De tijd dat facties binnen de Partij concurreren, is voorbij en Xi wil zeker weten dat zijn uitdagers niet terugkomen. Is souffleur Wang van richting veranderd?

President met grootheidswaanzin

Onder voormalig leider Deng besluit de Communistische Partij dat presidenten na twee termijnen moeten plaatsmaken. De partijtop maakt bovendien samen beleid, met de secretaris-generaal als een soort primus inter pares. Zo voorkom je dat een president met grootheidswaanzin à la Mao Zedong de macht naar zich toetrekt. Maar Xi Jinping schaft die termijnlimiet voor het presidentschap af, en het is ook geen gegeven meer dat partijleiders op hun 68ste met pensioen gaan.

Het maakt Xi als alleenheerser even krachtig als kwetsbaar, want er is geen opvolger in zicht. Een suggestie van Oost-Azië-onderzoeker Ling Li, in een betoog in The Washington Post is dat Xi de positie van Voorzitter nieuw leven inblaast. De partijvoorzitter staat boven alle partijen, trekt aan alle touwtjes en kan zich zoveel macht toe-eigenen als hij wil. “Als partijvoorzitter kan Xi het tempo en de manier bepalen waarop zijn opvolger wordt gezocht.”

In de honderd jaar dat de Partij bestaat, had alleen Mao die positie en nog altijd kennen de Chinezen hem als Mao zhuxi, voorzitter Mao. Maar Xi zet zichzelf op dezelfde hoogte als Mao, dus waarom zou hij zich niet wagen aan het voorzitterschap? Het kan zomaar Wangs idee zijn van een vreedzame machtsoverdracht.

Oproep tot democratisering uit zijn koker

Met Xi zhuxi zou de almachtige voorzitter terugkeren. Klinkt dat wat te dictatoriaal, dan zit er wellicht democratische troost in het deel van de resolutie waar de Partijtop oproept tot ontwikkeling van ‘democratische kanalen’. Academicus Wang kijkt eind jaren tachtig al wat China kan leren van het westen. Of hij daar nog altijd toe oproept is onduidelijk. Misschien wel, en komt de oproep tot democratisering uit zijn koker. Hoewel de resolutie ook waarschuwt voor te veel invloed uit het buitenland. ‘Het mechanisch kopiëren van de politieke systemen van andere landen brengt ons nergens, en kan ons land tot ondergang leiden’.

Dat is verwarrend. Volgens hoogleraar Cabestan geeft de Partij dus toe dat er gebrek aan democratie is. “Maar je kunt niet méér democratie willen in een een-partij-systeem waarin de Partij zo ondoorzichtig is. Ze debatteren achter gesloten deuren als een maffia of een geheim genootschap.”

Heeft Wang het juiste model voor China’s vooruitgang gevonden in Xi Jinpings Nieuwe Tijdperk? Een democratie met Chinese kenmerken, geholpen door propaganda en repressie, gestut door zorgvuldig, selectief gereconstrueerde partijgeschiedenis? Het zal moeten blijken.

Wangs meesterproef

Wel staan alle seinen op groen om volgend jaar tijdens het twintigste Partijcongres speciaal voor Xi Jinping de positie van partijvoorzitter opnieuw te introduceren. Dat zou Wangs meesterproef kunnen zijn: een vreedzame machtsoverdracht waar hij in zijn boek Amerika versus Amerika al over filosofeerde.

Lees ook: Superieure leider Xi is gecanoniseerd. Het zou zomaar kunnen dat hij tot zijn dood aan de macht blijft

Xi Jinping wordt opgenomen in de canon van de CCP. Wat betekent dat voor de nagenoeg onschendbare leider?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden