Privacy

Die tatoeage op de linkerarm, die licht slepende tred: 200.000 camera’s in Moskou herkennen burgers overal

Russische politieagenten passeren een beveiligingscamera in Moskou.Beeld Reuters

Moskou heeft sinds kort een van de grootste biometrische camerasurveillancenetwerken ter wereld. Voor de veiligheid, stelt de gemeente. Sceptici spreken van de zoveelste maatregel die Russen van hun vrijheid berooft.

Het Sportivnaja-metrostation is een van de vele historische metrohaltes in Moskou. Grote marmeren steunpilaren met groene tierelantijnen ondersteunen er een plafond bedekt met gegraveerde tegels die het station de allure van een classicistisch paleis geeft. Bovengronds heeft de stationsingang veel weg van een Griekse tempel. Toeristen maken er foto’s, locals schieten geagiteerd tussen de bezoekers door. Want los van de pracht en praal is Sportivnaja bovenal een van de vele drukke haltes van de hoofdstedelijke ondergrondse. Dagelijks stappen er tienduizenden forenzen op de metro naar hun werk.

Dat grote aantal reizigers was precies de reden dat de Moskouse autoriteiten Sportivnaja in 2018 aanwezen als proeftuin voor een van de meest geavanceerde camerasurveillanceprojecten ter wereld. De hordes reizigers die er dag in, dag uit de perrons op- en aflopen, vormden de ideale testgroep voor een gloednieuw camerasysteem dat volgens de Moskouse burgemeester Sergej Sobjanin de Russische hoofdstad vele malen veiliger zal maken.

Maar die veiligheid heeft een prijs. De Moskouse camerasurveillance maakt gebruik van real time biometrische gegevens. Beveiligingscamera’s zijn aangesloten op een softwaresysteem dat de live camerabeelden door een database van de politie en veiligheidsdiensten haalt, en aan de hand van kunstmatige intelligentie bepaalt of iemand verdacht is of niet. Zodoende kunnen de autoriteiten nietsvermoedende passanten op basis van uiterlijke kenmerken identificeren, volgen en opsporen.

Ben je een gezochte crimineel of terrorist, dan slaan de algoritmes aan en gaat er een rechtstreekse melding naar een app op de mobiele telefoon van een politieagent, die direct in actie kan komen. Russisch opsporingswerk anno 2020: snel, effectief en nauwkeurig.

Gezichtsherkenning via 200.000 camera’s

De gemeente dicht het surveillancesysteem dan ook grootse krachten toe. “Criminelen zullen wegblijven uit Moskou; er zal voor hen geen plek meer zijn om zich te verbergen”, sprak burgemeester Sobjanin vorig jaar zelfverzekerd. De burgervader voegde er terloops de ambitie aan toe dat het biometrische camerasysteem in de hoofdstad spoedig een van de grootste ter wereld zal zijn’.

Het bleek geen grootspraak. De nieuwe technologie viel zo sterk in de smaak op het stadhuis dat Sobjanin onlangs besloot het surveillancenetwerk uit te breiden. In mei 2019 kondigde de gemeente aan dat het de gezichtsherkenningssoftware voor een slordige 53 miljoen dollar op ruim 200.000 beveiligingscamera’s in de hele stad zou installeren.

En het Moskouse stadhuis liet er geen gras over groeien: begin dit jaar waren al zeker 105.000 camera’s aangesloten op de geavanceerde software. Het Russische mediahuis RBC meldde vorige maand dat de technologie binnenkort wordt uitgebreid: de software zal mensen ook op basis van tatoeages, iriskleur, stemgeluid en de manier van lopen kunnen herkennen. Nog altijd met als verondersteld doel het bestrijden van criminaliteit. De gewone burger heeft volgens de autoriteiten niets te vrezen.

Mensenrechtenorganisaties houden hun hart vast

Maar in een land waar de autoriteiten het doorgaans niet heel nauw nemen met individuele vrijheden en burgerrechten, zijn de zorgen over het nieuwe beveiligingssysteem groot. Mensenrechtenorganisaties houden hun hart vast. Zij vrezen dat de beelden die de camera’s vastleggen niet alleen door de database van politie en veiligheidsdiensten worden gehaald, maar ook met vrijwel alle beschikbare online informatie worden vergeleken. Met al het mogelijke misbruik van dien. De technologie zou de publieke ruimte omtoveren in ‘virtuele identiteitsparades.’

Het biometrische surveillancesysteem is slechts een rookgordijn voor de zoveelste overheidsmaatregel om de vrijheden van burgers in te perken, meent ook Alena Popova, advocate en activiste, die in januari een rechtszaak aanspande tegen het Moskouse departement voor technologie, dat het bewakingsprogramma beheert. “Dit is simpelweg het meest recente symptoom van de aloude Russische traditie om elk aspect in het leven te willen controleren”, zegt ze. “Ze verkopen het als iets waar je niet tegen kúnt zijn, omdat het de criminaliteit terugdringt. En veiligheid gaat uiteraard boven alles. Maar ondertussen misbruiken ze het systeem ten koste van de privacy van burgers.”

Die kwade bedoelingen, zegt Popova, bleken al tijdens de protesten van afgelopen zomer in Moskou, naar aanleiding van het gesjoemel bij de lokale verkiezingen. “De autoriteiten gebruikten gezichtsherkenning om demonstranten te identificeren. Dat gaven ze zelf toe. Kennelijk is het bijwonen van een demonstratie reden genoeg voor de autoriteiten om de biometrische gegevens door de online database te halen en mensen ter plekke aan te houden. Het gaat ze al lang niet meer om louter zware criminele en terroristen. Dit gaat regelrecht in tegen wetten voor privacy en gegevensbescherming.”

Het veronderstelde illegale gebruik van het systeem en de privacyschendingen die erbij komen kijken, waren voor Popova reden om naar de rechter te stappen. Vorige week deed de rechtbank uitspraak: Popova is in het ongelijk gesteld. Volgens de rechter is het systeem geen inbreuk op de privacy van burgers en dient het slechts om de veiligheid te garanderen in drukke gebieden. “Dit zegt alles”, verzucht Popova. “Deze uitspraak is de doodsteek voor anonimiteit. In Rusland bestaat geen privacy meer. Dit is de zoveelste maatregel die de overheid introduceert om haar burgers in een keurslijf te duwen.”

Lees ook:

Russische burgers kunnen digitaal straks niet meer de grens over

Rusland wil zijn eigen, soevereine internet. Dat gaat wel erg ver, waarschuwen experts. Maar het is nodig, zegt Poetin, om de Amerikanen op afstand te houden. Binnenkort stemt het Russische parlement erover.

Chinese Big Brother ziet veel, maar niet alles

De Chinese overheid gaat ver om burgers in de gaten te houden, schrijft China-correspondent Leen Veraeke. Heel ver. Maar alziend is ze (nog) niet.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden