Het meisje met het beertje, een van ‘de kinderen van Michalowo’.

ReportageAan de grens

Deze Polen gaan dwars tegen het harde migratiebeleid in, en redden hulpeloze vluchtelingen

Het meisje met het beertje, een van ‘de kinderen van Michalowo’.Beeld Agnieszka Sadowska

Aan de grens met Wit-Rusland duwt de Poolse grenswacht vluchtelingen terug. Ook kinderen. Dat stuit de inwoners van het Poolse Michalowo tegen de borst. In toenemende mate vangen zij de vluchtelingen op.

“In Michalowo zag ik voor het eerst vluchtelingen met kleine kinderen. Het kwam niet bij me op dat ze die kleintjes aan de grens in het bos zouden dumpen.” Agnieszka Sadowska is persfotografe in Bialystok, dicht bij de grens met Wit-Rusland. Het is bekend dat de Poolse grenswacht – in strijd met internationale verdragen – migranten terugstuurt zonder mogelijkheid asiel aan te vragen. Maar voordat Agnieszka ‘de kinderen van Michalowo’ fotografeerde, besefte niemand dat dit lot ook kleuters treft.

De acht kinderen werden op 27 september samen met volwassenen uit Irak en Koerdistan gearresteerd en naar het grenswachtkantoor in Michalowo gebracht. “Die mensen zaten op het pleintje voor het gebouw en waren doodsbang dat ze zouden worden teruggestuurd naar Wit-Rusland”, vertelt Sadowska. Terwijl zij fotografeerde, maakte iemand anders een internetfilmpje waarop een man in gebroken Engels smeekt om asiel in Polen.

In plaats daarvan werd de hele groep in een bus geladen. “Vrouwen schreeuwden. Kinderen begonnen te huilen. Sommigen klampten zich vast aan een bankje en werden met geweld weggesleurd.” De bus reed weg. Een journaliste en een fotograaf zetten de achtervolging in. Vergeefs, want een po­litiecontrole haalde ze van de weg.

Een ander kindje aan de grens. Beeld  Agnieszka Sadowska
Een ander kindje aan de grens.Beeld Agnieszka Sadowska

De volgende dag belde een andere journaliste – eveneens een bekende van Sadow­ska – naar de grenswacht en stelde voor het eerst de vraag: “Waar zijn de kinderen van Michalowo?” Sadowska: “De woordvoerster bevestigde dat ze naar het grenshek waren gebracht, conform verordening zus-of-zo.”

Michalowo koestert zijn reputatie

Daarop barstte de bom. “Ik was volledig verrast”, zegt de fotografe. “Mijn foto’s gingen op internet rond en werden meegedragen bij demonstraties. Mensen waren ontroerd, vooral door het meisje met het beertje en die peuter in dat hansopje. In de Sejm (het Poolse parlement, red.) droeg een parlementariër een van mijn foto’s en vroeg: “Waar zijn de kinderen van Michalowo?”

Michalowo koestert zijn reputatie. Bezoekers worden welkom geheten door metershoge letters: #MICHALOWO. Het plaatsje heeft slechts drieduizend inwoners, maar wel de status van een stad. Vandaar een nieuw raadhuis met torentje. Binnen ontvangt locoburgemeester Konrad Sikora de media. “Er zijn geen kinderen van Michalowo”, reageert hij geïrriteerd op de vraag die heel Polen al weken stelt. “Die kinderen kwamen niet uit Michalowo. Hier laat niemand kinderen achter in het bos.”

Het is duidelijk dat Michalowo de situatie meer dan zat is. Het mini-stadje ligt net buiten ‘de zone’, een strook van enkele kilometers breed langs de ruim vierhonderd kilometer lange grens met Wit-Rusland waar de noodtoestand is uitgeroepen. Journalisten en hulpverleners worden onmiddellijk opgepakt als ze de zone betreden.

Migranten worden gedeporteerd

Die noodtoestand is volgens de regering nodig om het hoofd te bieden aan de stroom migranten die op gang is gekomen sinds eind mei. Op dat moment kondigde de Wit-Russische dictator Loekasjenko aan niemand meer tegen te houden. Een vergelding voor de Europese sancties tegen zijn regime. Sterker nog, vliegtuigen vol mensen uit het Midden-Oosten landen in Minsk. Ze worden gelokt met de belofte dat ze van daaruit makkelijk de EU binnenkomen. De Poolse regering heeft inmiddels een wet aangenomen die pushbacks moet legitimeren: migranten worden gedeporteerd zonder dat ze asiel kunnen aanvragen. Buitenlandse organisaties worden net als journalisten uit de zone geweerd als pottenkijkers.

null Beeld Louman & Friso
Beeld Louman & Friso

Ze komen op het raadhuis van Michalowo om informatie vragen. “Gisteren was de ombudsman hier. Vorige week de UHNCR. Twee dagen geleden mensen van de Duitse ambassade”, somt locoburgemeester Sikora op. Unicef is net de deur uit. “Want ook Unicef mag de zone niet in.”

Sikora beschrijft de wildwesttaferelen van de afgelopen maand: “Iedere dag komen er honderden de grens over. Het is georganiseerde misdaad. Smokkelaars pikken die mensen op om ze naar Duitsland te brengen. Maar overal staat politie. Op de vlucht voor de politie veroorzaakte een smokkelaar een ongeluk. Een onschuldige tegenligger kwam om. Een andere keer begon een smokkelaar op de politie te schieten.” En dan ligt Michalowo niet eens in ‘de zone’.

Legertrucs rijden rond zonder nummerbord

Maar ook buiten de zone lijkt het leger aan de macht. Een vervaarlijk uitziend figuur in gevechtstenue loopt het bureau van de burgemeester binnen: er moeten militairen worden ingekwartierd. Locoburgemeester Sikora is zichtbaar verbouwereerd: “Een soldaat met geweer in het gemeentehuis? Dat is toch ongehoord”, zegt hij als de man weer weg is. “Legertrucs rijden rond zonder nummerbord, zodat niemand kan natrekken waar ze naartoe gaan; of ze lijken vervoeren of mensen naar de grens brengen.”

Inderdaad, sommige legervoertuigen rijden anoniem door het gebied. “Mensen zijn het zat; het leger, de controles.” Politici werken volgens Sikora niet aan een oplossing voor de crisis. De regering wil voor 350 miljoen euro een muur bouwen langs de grens. “350 miljoen euro”, zegt hij ongelovig. “Hoeveel opvangcentra kun je daarvan bouwen?” Een tijdelijk opvangkamp en een versnelde procedure zou volgens hem beter werken; iedereen die geen recht heeft op asiel onmiddellijk terugsturen. “Die muur is volledig zinloos. Zelfs als hij zeven meter hoog wordt, is er in Wit-Rusland een ladder van acht meter. We moeten erkennen dat we de grens nooit hoefden te bewaken, want dat deed Loekasjenko wel voor ons.”

Sinds de Poolse regering onmiddellijke deportatie toepast, worden de migranten heen en weer geduwd tussen Wit-Rusland en Polen. Sommigen bivakkeren wekenlang in de kou en de regen. Niet alleen volwassenen, maar ook kinderen. Een deel van de ‘kinderen van Michalowo’ is bij naam bekend: Aryas (8 jaar), Arin (6), Alas (4), Almand (2) en Ayten (1,5).

Bezoekers worden welkom geheten door metershoge letters: #MICHALOWO.
Op de achtergrond het torentje van het stadhuisje. Beeld Ekke Overbeek
Bezoekers worden welkom geheten door metershoge letters: #MICHALOWO.Op de achtergrond het torentje van het stadhuisje.Beeld Ekke Overbeek

Michalowo werkt aan het repareren van de onverdiende imagoschade. De gemeente heeft tenslotte niets te zeggen over het migratiebeleid. Dat lukt niet helemaal. “Er kwam een vergunningaanvraag binnen voor een demonstratie”, vertelt Sikora hoofdschuddend. “Mensen uit heel Polen willen naar Michalowo komen.” Het protest onder het motto ‘Moeders aan de grens’ werd afgelopen weekeinde aangevoerd door twee voormalige first ladies. Met nog steeds de leuze: ‘Waar zijn de kinderen?’

Internetkrant OKO Press kwam twee kinderen op het spoor. Ze zijn volgens een Irakees familielid nogmaals de grens overgestoken en wisten met hun moeder Duitsland te bereiken. Andere werden twee weken geleden in een bos aan de Wit-Russische kant van de grens gefotografeerd. Sikora verzucht: “Er zijn zoveel kinderen. Bijna dagelijks komen er gezinnen over de grens.”

Het is allemaal een misverstand

Om de hulp aan vluchtelingen te coördineren heeft de gemeente in de brandweerremise een inzamelpunt georganiseerd. Brandweercommandant Krzysztof Oczko heeft het er druk mee. De vloer is volgepakt met zakken vol kleren. “Er is nog net ruimte voor de brandweerauto”, gromt hij. “Het begon allemaal met die kinderen. Dat heeft mensen ontroerd. Toen kwam de stroom op gang.” Hij gelooft niet dat de grenswacht iets onheus doet. “Niemand heeft die kinderen terug naar het bos gebracht”, meent hij. “Het is allemaal een misverstand, want dat waren geen kinderen uit Michalowo.” Veel tijd om te praten heeft hij niet, want er staat weer een busje voor de remise.

Mariusz Piotrowicz is uit Bialystok komen aanrijden. Samen met zijn vrouw zamelt hij spullen in. “Warme kleren, dekens, slaapzakken, warme schoenen, voedsel”, somt hij op, terwijl hij dozen naar binnen draagt. Veel Polen zijn volgens hem bang voor vluchtelingen. Ruim de helft steunt het harde regeringsbeleid.

“Er zijn hier bijna geen mensen met een donkere huidskleur en in de media wordt verteld dat ze ziektes met zich meebrengen.” Er is geen goede oplossing voor het migratieprobleem, meent de veertiger die zelf werkt bij de douane (niet de grenswacht, red.). “Enerzijds moeten we de grens bewaken, maar anderzijds zijn hier mensen in nood die geholpen moeten worden.” Met zijn echtgenote runt hij een kindertehuis. “We proberen ons voor te stellen hoe het voor die kinderen moet zijn in dat bos. Echt verschrikkelijk.”

Redden van een wisse dood

Hulpgoederen uit heel Polen stromen naar de brandweerremise van Michalowo en gaan van daaruit naar migranten in een kindertehuis, in asielzoekerscentra of in ziekenhuizen. Maar veel mensen willen méér helpen. Verontwaardigd over het harde regeringsbeleid vormen ze groepen die het bos intrekken op zoek naar vluchtelingen. “Om ze te redden van een wisse dood”, zegt Agnieszka Pilecka. Samen met haar man, Cezary Werpachowski, is ze op weg naar het bos. “Mensen die we vinden zijn soms niet eens in staat water te drinken. Soms hebben ze geen schoenen, of hun kleren zijn doorweekt.” Twee dagen eerder vonden ze een Syrische jongen. “Zijn lichaamstemperatuur was dertig graden. Hij was uitgedroogd en nauwelijks bij bewustzijn; 28 dagen zwierf hij al rond.” Werpachowski: “Een dag later zou hij dood zijn geweest.”

Het echtpaar maakt deel uit van een groep vrijwilligers uit de regio die om beurten de uitgestrekte bossen en moerassen van het grensgebied afstruinen. Dat ging in eerste instantie op goed geluk. Sinds kort is er een ingenieus systeem. In plaats van een speld in een hooiberg zoeken vrijwilligers nu een ‘punaise’ op Google Maps. Vluchtelingen die stranden geven hun coördinaten door aan familieleden of sturen ze zelf naar hulporganisaties die ze vervolgens op een gesloten app zetten. De grens is opgedeeld tussen tientallen hulpgroepen, waardoor vrijwilligers snel ter plekke kunnen zijn. Maar het systeem is niet waterdicht.

Niemand weet wat er in de zone gebeurt

Het is een race tegen de klok, legt Werpachowski uit. Of eigenlijk tegen de grenswacht: “Ngo’s worden scherp in de gaten gehouden door de veiligheidsdiensten. Daardoor weet ook de grenswacht waar iemand een vluchteling heeft gevonden. We moeten razendsnel zorgen dat ze een verklaring ondertekenen dat ze asiel willen in Polen – letterlijk binnen een paar minuten – want daarna staat de grenswacht er.”

Wie niet kan bewijzen asiel te hebben aangevraagd, wordt zonder pardon gedeporteerd. Werpachowski: “Ze trekken mensen zelfs uit ambulances en brengen ze naar ‘de zone’, waar wij ze niet meer kunnen volgen.” Niemand weet precies wat er binnen de zone gebeurt. Media zijn aangewezen op berichten van de Poolse grenswacht en op de propaganda van Loekasjenko, die maar wat graag zijn buurland en de EU te kijk zet als hardvochtige mensenrechtenschenders.

De ‘ondergrondse’ van hulpverleners heeft wel mensen in de zone, maar niet genoeg om alles in de gaten te houden. Werpachowski is ervan overtuigd dat er meer vluchtelingen door uitputting sterven dan de autoriteiten melden: “Ik denk dat te zijner tijd honderden doden gevonden zullen worden.” Dagelijks worden honderden migranten tegengehouden en direct weer over de grens gezet. En niet iedereen die de zone doorkomt wil geholpen worden, vertelt Pilecka: “Sommigen willen door naar Duitsland. We geven ze eten en laten ze dan achter. Alleen degenen die helemaal zijn uitgeput en weten dat langer rondzwerven hun dood wordt, besluiten in Polen te blijven.”

Kind van vijf is in slechte staat

De hulpverleners zijn nog maar net verdwenen naar het bos, als er een ‘punaise’ wordt rondgestuurd. Op een zandpad bij ­Teremiski heeft een Syrisch echtpaar met twee kinderen zijn zwerftocht opgegeven. “Het kind van vijf is in slechte staat. Het kind van acht heeft een hersenverlamming”, vertelt Klara Ignut naast de ambulance. Ze is studente aan de kunstacademie in Warschau, maar ‘hield het niet meer uit’. Twee dagen geleden sloot ze zich aan bij de groep die dit stukje van de grens bewaakt. “De jongste moet naar het ziekenhuis. De moeder moet in dat geval mee. Het andere kind en de vader worden dan naar het bureau van de grenswacht gebracht.”

Het tijdelijk splitsen van het gezin is een probleem, maar het grootste gevaar is geweken: de vrijwilligers waren op tijd ter plekke. Het gezin heeft om asiel gevraagd in het bijzijn van een oppositieparlementariër en een vertegenwoordiger van de ombudsman. Bovendien staan er twee cameraploegen te filmen. Mochten deze kinderen toch worden gedeporteerd, dan kan de hele wereld vragen wat er is gebeurd met Lias en Rias.

Lees ook: Polen weert asielzoekers uit Wit-Rusland: ‘Dit is pure pr’

De Poolse regering heeft donderdag de noodtoestand uitgeroepen aan de grens met Wit-Rusland. Met instemming van de EU worden asielzoekers tegengehouden en teruggestuurd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden