ReportageRussische dreiging

Deze Litouwers vechten nu al terug tegen Poetin: ‘Ik wil mijn land en familie kunnen verdedigen’

Oefening op het Navo-oefenterrein in Pabradé, Litouwen. Beeld Marien Bergsma
Oefening op het Navo-oefenterrein in Pabradé, Litouwen.Beeld Marien Bergsma

Humanitaire hulp is nodig, maar terugvechten ook. Als Poetin Oekraïne op de knieën krijgt, vrezen de Litouwers dat ze zelf ook het haasje zullen worden. Ze bereiden zich voor op de strijd, en ondersteunen Oekraïense strijders met militair materieel.

Eric Brassem

Je hoeft maar één woord Litouws te verstaan om in de straten van de hoofdstad Vilnius te horen waarover voorbijgangers voortdurend met elkaar praten: ‘Ukraina’. De algehele verontwaardiging over de Russische invasie komt ook terug in het straatbeeld. Stadsbussen rijden rond met de boodschap ‘Litouwen houdt van Oekraïne’. Op een hoog, in het oog springend gebouw staat in grote letters ‘Poetin, Den Haag wacht op je’. En het stadsbestuur heeft de straat waaraan de Russische ambassade ligt officieel omgedoopt tot de ‘Straat van de Helden van Oekraïne’.

De Russische inval hakt er zo in bij de 2,7 miljoen Litouwers vanwege de eigen, verse herinneringen aan de Sovjet-overheersing. De Sovjets bezetten Litouwen vanaf 1940, met een tussenpoos van vier jaar bezetting door Nazi-Duitsland. Veel Litouwers kennen uit de eigen familie verhalen over Stalins kampen: 10 procent van de bevolking werd naar Siberië gedeporteerd.

Litouwen was in 1990 de eerste Sovjet-republiek die zich onafhankelijk verklaarde van de Sovjet-Unie. Dat was een belangrijk, met bloed bevochten sleutelmoment. Russische veiligheidstroepen die in 1991 het parlement wilden innemen, stuitten op een muur van betogers. Bij de verdediging van hun verse onafhankelijkheid lieten elf betogers het leven en raakten er duizend gewond.

Verbannen naar Siberië

Het Litouwse verzet tegen Moskou heeft een lange historie. “Mijn grootvader heeft nog als partizaan tegen de Sovjets gevochten”, vertelt Justinas Skindaras (36). De Litouwse partizanen, op hun hoogtepunt 50.000 man sterk, gaven zich pas in 1953 gewonnen. “In 1946 werd mijn opa voor dertien jaar verbannen naar Siberië. Na de onafhankelijkheid schreef hij een boek over zijn ervaringen.”

Skindaras heeft zich, geïnspireerd door zijn strijdvaardige opa, aangesloten bij de paramilitaire Litouwse Schuttersunie. De LSS, voluit Lietuvos Sauliu Sajunga, is een semi-overheidsinstelling, die zichzelf ziet als voortzetting van de roemruchte partizanenbeweging. Sinds de inval op 24 februari hebben zich alleen al in de regio Vilnius tweeduizend nieuwe leden aangemeld, bovenop de tienduizend leden die de Unie al had. Tot de nieuwkomers behoort ook premier Ingrida Simonyte.

Een activist, met haar in kleuren van de Oekraïense vlag, blindeert een auto bestemd voor Oekraïense soldaten. Beeld Marien Bergsma
Een activist, met haar in kleuren van de Oekraïense vlag, blindeert een auto bestemd voor Oekraïense soldaten.Beeld Marien Bergsma

“Ik wil mijn land en mijn familie kunnen verdedigen”, zegt Skindaras, die in het dagelijks leven teamcoach is in een IT-bedrijf. Al een week voor de Russische inval meldde hij zich aan, omdat hij niet gerust was op de goede afloop van de Russische troepenopbouw, ook in Litouwens buurland Wit-Rusland. “Experts zeiden steeds dat Rusland helemaal niet de middelen had voor zo’n grote operatie in Oekraïne, dat Poetin dat niet zou wagen. Maar die Russische dreiging hing al zolang in de lucht, en ik zag die alleen maar groeien.”

De Russische troepen die in Wit-Rusland waren gelegerd zijn de andere kant op vertrokken, naar Oekraïne, waar ze hun handen meer dan vol hebben. Dat lijkt te pleiten tegen een onverhoedse aanval op de Baltische staten, die allemaal Navo-lid zijn.

Poetin denkt niet rationeel

Dat zou niet rationeel zijn, nee, erkent Skindaras. “Maar de invasie in Oekraïne is ook niet rationeel. Poetin denkt niet op de manier die we in West-Europa gewend zijn. Hij kan alleen maar escaleren, en het kan hem niet schelen hoeveel mensen sterven, Oekraïners of Russen. En hij regeert over een land zonder democratische traditie, waarin hij alle informatie over wat er gaande is aan banden legt.”

De vrijwilligers van de Schuttersunie vormen een brede afspiegeling van de samenleving, zegt Mindaugas Sakalausgas, majoor bij de Schuttersunie. “Er zitten diverse partijleiders tussen, veel zakenlui, maar ook technici.” Dertig procent van hen is vrouw. De vrijwilligers kunnen verschillende cursussen volgen, onder toezicht van het leger. “Voordat je geaccepteerd wordt als lid, moet je een theoretische cursus volgen over de doelstellingen en de geschiedenis van de LSS. Daarna leg je een eed af. Pas dan begint de basistraining.”

Dat kan een complete militaire opleiding zijn: van wapenhantering en fysieke training tot krijgstactieken. Zodra oorlog uitbreekt, vormen de vrijwilligers-eenheden onderdeel van het reguliere Litouwse leger.

Anderen kiezen voor ondersteunende taken: bewaken van de grenzen, versterkingen aanleggen, of het organiseren van verzet tegen een bezettingsmacht. “Voor iedere soldaat heb je tien burgers nodig, die strijders voorzien van eten, informatie en munitie”, zegt majoor Sakalausgas.

Maandenlange training

Vrijwilliger Skindaras moet nog kiezen welke opleiding hij zal volgen. Hij voelt het meest voor de gevechtstraining. Net als ruim 90.000 andere Litouwers heeft hij al een vergunning voor een pistool, maar de omgang met zwaardere wapens vergt maandenlange training. Volgens Skindaras staat niet alleen de veiligheid van Litouwen, maar van heel Europa op het spel. “Mijn grootste angst is dat we straks de oorlog in Oekraïne ’gewoon’ gaan vinden, dat we eraan wennen. Maar wij in het Westen moeten onszelf verweren, en de Oekraïners zwaarder bewapenen.”

Een activist spuit groene verf op een auto, bestemd voor Oekraïense soldaten.
 Beeld Bas de Joode
Een activist spuit groene verf op een auto, bestemd voor Oekraïense soldaten.Beeld Bas de Joode

Het idee ‘als Oekraïne valt, dan zijn wij Poetins volgende slachtoffer’ leeft breed in de Litouwse politiek en samenleving. Dat verklaart het succes van inzamelingsacties, niet alleen voor humanitaire hulp, maar ook voor militaire goederen. Overal in Vilnius hangen affiches van de organisatie Mėlyna ir geltona, oftewel de Blauw-Gele Beweging, naar de kleur van de Oekraïense vlag.

De beweging bestaat sinds 2014, het jaar waarin Rusland de Krim annexeerde en pro-Russische rebellen gebieden in de Oost-Oekraïense Donbas innamen. Sindsdien leveren vrijwilligers goederen aan militaire organisaties die de pro-Russische rebellen in de Donbas bestrijden. De Blauw-Gelen haalden enkele tonnen op, maar na de grootscheepse aanval van Rusland op Oekraïne op 24 februari steeg het aantal donaties snel. Na twee dagen stond de teller op twee miljoen euro, en volgens de website van de beweging is in een maand tijd meer dan 18 miljoen euro overgemaakt, zo’n zes euro per inwoner, kinderen meegerekend.

Op een fabrieksterrein in een buitenwijk van Vilnius staan een stuk of wat matgroen gespoten jeeps, pickup-trucks en busjes. Twee nog maagdelijk witte bestelbussen staan te wachten op behandeling. Binnen in de ruime hal hangt de doordringende stank van verf. Het is al acht uur ‘s avonds, maar zes jonge activisten zijn nog druk aan het werk. Er is muziek, er wordt gelachen, en er wordt gesleuteld.

Geen wapens, wel auto’s

Tautvydas Pastarnokas (28) is al jarenlang actief bij de Blauw-Gelen, evenals zijn vader, die de oprichter van de beweging kende. De activisten kennen elkaar vooral via sociale media, vertelt hij. Hij heeft inmiddels ook veel vrienden in Oekraïne. “Ik hield er rekening mee dat de Russen zouden aanvallen, maar ik dacht toch dat ze niet zo stom zouden zijn”, vertelt hij. “Ik kan moeilijk beschrijven wat ik voelde toen ik het nieuws van de inval hoorde. Ik denk steeds aan mijn vrienden die al sinds 2014 in de Donbas vechten. Gelukkig zijn ze allemaal nog in leven, voor zover ik weet.”

Tautvydas Pastarnokas, avctivist van de blauw-gele beweging. Beeld Marien Bergsma
Tautvydas Pastarnokas, avctivist van de blauw-gele beweging.Beeld Marien Bergsma

De Blauw-Gelen leveren geen wapens – dat mogen ze niet als particuliere organisatie, en dat laten ze over aan de Litouwse en andere regeringen. Maar ze distribueren wel allerlei andere spullen waaraan militairen behoefte hebben.

“Alle mannen in Oekraïne moeten nu vechten”, legt Pastarnokas uit. “Het Oekraïense leger heeft niet de middelen om hen allemaal te voorzien van basale uitrusting. Ze krijgen wapens, maar iets basaals als gevechtsvesten met zakken voor je munitie is er niet. Wij sturen die, en ook laarzen, scherfvesten, helmen en nachtkijkers. Die gaan naar het leger, maar ook naar de Oekraïense vrijwilligerslegers.”

Honderden auto’s

Sinds 24 februari zijn dagelijks tientallen Blauw-gele vrijwilligers aan de slag. Ze hebben honderden auto’s geleverd, zegt Pastarnokas. “Tweedehands auto’s, die we kopen op veilingen. We lappen ze op, en we hebben lijsten met wat erin moet zitten: een extra voorraad brandstof en olie, en bandenreparatiesets. We schilderen ze, en we verduisteren de ramen met folie. Dat is veiliger, dan kun je van buiten niet zien hoeveel mensen erin zitten, en als de ruiten breken krijg je geen glasscherven in gezicht.”

De auto’s worden opgehaald bij de Pools-Oekraïense grens of vrijwilligers brengen ze zelf naar bestemmingen in Oekraïne. “Je moet aan de Oekraïense douane documenten overleggen waarin staat wie de afnemer is. Dat is veel papierwerk.” Ook ambulances en medische hulpgoederen levert de organisatie.

Zal Oekraïne erin slagen Poetin te weerstaan? Pastarnokas: “Ik hoop dat de Russische soldaten opgeven. Ze zijn veel minder gemotiveerd dan de Oekraïners, die verdedigen hun eigen land. En daarbij hebben ze onze hulp nodig.”

Lees ook:

De Navo oefent in Litouwen hoe je Russen verjaagt. Het land heeft ervaring met expansiedrift van de buren

De Litouwse premier Ingrida Simonyte kwam de Navo-militairen in haar land persoonlijk bedanken. Wat haar betreft komen er meer troepen.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden