ReportageMigratie

Deze drieduizend kaartjes laten zien hoeveel mensen de tocht door de woestijn naar de VS niet overleven

De tentoonstelling 'Hostile Terrain 94' vraagt aandacht voor het lot van migranten bij de grens tussen Mexico en de Verenigde Staten. Beeld Jean-Pierre Jans

Bijna dagelijks wordt in de Sonorawoestijn het dode lichaam gevonden van een migrant die de tocht naar de Verenigde Staten niet heeft overleefd. Op honderd plekken in de wereld wordt met een tentoonstelling aandacht gevraagd voor hun lot. 

Aan een lange tafel in de ontvangstruimte van de Oranjekerk in Amsterdam vult een groepje vrijwilligers geconcentreerd kaartjes in. Het geluid van hamers en een boor galmt door de ruimte. Het hoort allemaal bij de voorbereidingen van de tentoonstelling ‘Hostile Terrain 94’, die aandacht vraagt voor het lot van migranten bij de grens tussen de Verenigde Staten en Mexico. 

Aan de wand van de kerk zal een kaart verrijzen van de Sonorawoestijn − in het zuiden van Arizona. Daarop wordt voor elke persoon die de tocht door de woestijn richting de Verenigde Staten niet heeft overleefd een kaartje geprikt. Meer dan drieduizend kaartjes hebben de vrijwilligers geschreven: de witte voor de doden die zijn geïdentificeerd, de oranje voor de doden die niet meer geïdentificeerd konden worden. In werkelijkheid ligt het aantal doden in dit stukje Arizona veel hoger; duizenden migranten worden namelijk nog vermist.

‘Land of open graves’

Niet alleen in Amsterdam, op honderd andere plekken in de wereld zal de kaart van de Sonorawoestijn verschijnen. Het idee komt van antropoloog Jason de León, vertelt vakgenoot Constanze Letsch die de expositie in de Oranjekerk heeft georganiseerd. “Hij schreef het boek ‘Land of open graves’ over de gevolgen van het Amerikaanse migratiebeleid. Ik heb dat boek wel drie keer gelezen! Volgens De León is de Amerikaanse politiek er al sinds de jaren negentig bewust op gericht om de woestijn een rol te laten spelen bij het afschrikken van migranten.

Zo werd de bewaking bij meer toegankelijke grensovergangen opgeschroefd, waardoor migranten gedwongen werden de grens via de Sonorawoestijn over te steken. Bewaking is niet nodig, het ruige terrein houdt mensen vanzelf tegen, is de gedachte. “Het is er bloedheet in de zomer en in de winter daalt de temperatuur onder het vriespunt”, zegt Letsch. Water en schaduw zijn nergens te vinden. “Bovendien hebben de migranten ook steeds meer te vrezen van de drugskartels; ze spelen niet alleen een rol bij het smokkelen van migranten maar ze kidnappen hen ook om daarmee losgeld van de familie los te peuteren.”

Miljoenen mensen waagden de tocht

Alsnog waagden sinds de jaren negentig miljoenen mensen uit landen als Guatemala en Honduras de dagenlange zware tocht, met duizenden doden als gevolg. Stukken plastic om te schuilen tegen zon en regen, lege waterflessen en rozekransjes herinneren in het desolate landschap aan hun reis. Net als de dode lichamen van de mensen die de overkant van de grens niet hebben gered. Door de brandende zon zijn ze al snel niet meer herkenbaar. Aan de hand van hun bezittingen – bijvoorbeeld een foto of handgeschreven brief die ze bij zich dragen –proberen vrijwilligers en ngo’s zoveel mogelijk doden te identificeren. Ook DNA-technieken worden steeds vaker ingezet. “Voor de achtergebleven families is het heel belangrijk om duidelijk te krijgen wat er met hun dierbaren is gebeurd”, zegt Letsch.

Geografische coördinaten waar hun lichamen gevonden zijn, doodsoorzaak en leeftijd: zoveel mogelijk details van de overledenen worden op de kaartjes geschreven. Beeld Jean-Pierre Jans

Labels

Met zijn team verzamelt antropoloog De León zo veel mogelijk details – leeftijd, geografische coördinaten waar ze zijn gevonden en doodsoorzaak – van de overledenen. Het zijn deze gegevens die bij de tentoonstelling op de kaartjes zijn geschreven. “De kaartjes doen denken aan de labels die je in films ziet hangen in een mortuarium aan de grote teen van een overledene”, zegt Letsch. “Dat wekt misschien een wat afstandelijke indruk, maar die gedetailleerde informatie zorgt juist voor vermenselijking van de verhalen.” 

De afgelopen weken vulde Letsch heel wat kaartjes in. “Soms deed ik dat bijna automatisch, maar dan opeens las ik iets wat mij weer even deed stoppen.” Zoals het kaartje dat ze invulde voor een baby. “Bij het vakje leeftijd schreef ik ‘nul jaar’, als doodsoorzaak ‘zwangerschapscomplicatie direct na de geboorte’. Moet je voorstellen dat je als vrouw in de woestijn een kind moet baren. De horror van de hele context drong bij het schrijven van die gegevens opeens heel sterk tot mij door.” Of zoals de drie broers die op dezelfde plek dood werden gevonden, bezweken door de hitte. “Misschien dat een van hen het niet volhield, en de andere twee besloten bij hem te blijven. Bij het schrijven gaan heel wat gedachten door mij heen.”

Antropoloog Constanze Letsch: 'Bij het schrijven van de kaartjes gaan er heel wat gedachten door mij heen.' Beeld Jean-Pierre Jans

Vrijwilligster Els Weeda is ondertussen aan de houten tafel gaan zitten en schrijft in keurig handschrift wat coördinaten op. Zoals ze er afgelopen weken al honderden heeft geschreven, op de binnenplaats van de kerk maar ook thuis. “Af en toe pak ik dan de atlas erbij om op te zoeken waar de mensen precies zijn overleden. Een woordenboek heb ik soms ook nodig voor alle medische Engelse termen. Want op de kaartjes komt ook te staan waaraan ze zijn overleden, bijvoorbeeld door uitputting, uitdroging of hartfalen. Soms wordt alleen een hoopje beenderen gevonden. Zoals op dit kaartje.”

‘Callegros Merino Carlos Augusto, een man van 34 jaar’ staat er in keurige blokletters op het betreffende witte kaartje te lezen. Ook de lengte- en breedtegraad en de datum waarop zijn lichaam is gevonden – 13 februari 2013 –  staan vermeld. “In eerste instantie vond ik al die gegevens een beetje overdreven. Maar al schrijvende realiseerde ik mij dat op deze manier niet alleen informatie aan nabestaanden wordt gegeven maar dat het ook een soort laatste eerbetoon is. Zo worden deze mensen in elk geval niet helemaal vergeten.”

De tentoonstelling ‘Hostile Terrain 94’ is nog tot en met 20 januari 2021 te zien in de Oranjekerk in Amsterdam.

Lees ook:
Een anonieme dood op zee of in de woestijn

56.800 vluchtelingen stierven sinds 2014 tijdens hun reis, concludeerde persbureau AP na grondig onderzoek. Veel meer dan tot nu toe werd gedacht.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden