Anatomie van revoluties

Deze drie factoren bepalen het succes van de revolutie in Wit-Rusland

De Wit-Russische president Alexander Loekasjenko spreekt fabrieksmedewerkers toe.Beeld Reuters

Hoe groot is de kans dat de volksopstand in Wit-Rusland slaagt? Ook voor historicus en socioloog George Lawson – auteur van ‘de anatomie van revoluties’ – is dat lastig te voorspellen. Om het succes of de mislukking van de revolte te bepalen, moeten in elk geval gelet worden op drie factoren.

1. De straat: de omvang en organisatie van het protest

Als George Lawson, verbonden aan de Australian National University, naar het protest in de Wit-Russische straten kijkt, ziet hij veel positieve ontwikkelingen. “Het is overduidelijk dat er heel veel mensen demonstreren, ook mensen uit belangrijke sectoren, zoals de fabrieksarbeiders. Dat is belangrijk, want voor een geslaagd protest heb je niet alleen massa nodig maar ook diversiteit – arbeiders, middenklasse en studenten.” 

Die moeten vervolgens verenigd worden door middel van een persoon, een kleur of een pakkende slogan. Met dit soort grote bewegingen is de organisatie vaak een probleem, legt Lawson uit. “Hoe behoud je een coherent geheel met al die verschillende subgroepen? Soms kiezen protestbewegingen ervoor geen leider aan te wijzen. Dat hebben we recent in Hongkong gezien. In het verleden was de protestbeweging daar verzwakt omdat het regime de leiders arresteerde.” 

Toch denkt Lawson dat de revolutie meer kans van slagen heeft met een duidelijk gezicht als verbindende factor. Svetlana Tichanovskaja – die in elk geval als symbolische leider fungeert – voldoet zeker aan dat profiel. Gunstig is volgens Lawson verder dat de protestbeweging geweld afzweert. “Dat is voor de legitimiteit in eigen land maar ook internationaal gezien belangrijk. “Het is interessant om in de gaten te houden of de demonstranten dat volhouden als ze de komende tijd niet slagen en het regime hard optreedt.”

Voor zover Lawson het vanaf een afstand kan zien, doet de Wit-Russische protestbeweging het op veel fronten goed. Maar straten vol demonstranten maken nog geen revolutie. “Je kunt de dapperste, creatiefste en best georganiseerde protestbeweging ter wereld zijn en massa’s mensen op de been weten te krijgen, maar toch geen succes hebben.” Want voor een revolutie spelen ook andere doorslaggevende factoren een rol. “Vertoont de staat zelf bijvoorbeeld al barsten die de demonstranten een opening bieden?”

2. De staat: barstjes binnen elite en leger

Wat doet de elite, wat doen het leger en de veiligheidsdienst? Blijven zij achter de zittende macht staan? Belangrijke vragen bij een revolutie in ontwikkeling, zegt Lawson. Maar moeilijk te beantwoorden omdat het voor de buitenwereld vaak onduidelijk is wat zich afspeelt binnen deze groepen. 

De Wit-Russische president Loekasjenko is volgens Lawson al veel legitimiteit kwijtgeraakt. Regimes zoals het zijne worden niet zozeer door een gemeenschappelijk doel bij elkaar gehouden, zegt Lawson, maar door angst bij de politieke en economische elite dat ze alles verliezen als de machthebber vertrekt. 

“Als deze groepen een manier kunnen vinden waarop ze geld het land uit kunnen krijgen of hun privileges kunnen behouden in een nieuwe situatie, kunnen ze de machthebber vrij plotseling de rug toekeren. Dat gebeurde bij de revolutie van 1979 in Iran. De protesten tegen de sjah waren al 16 maanden bezig toen zakenlieden plotseling mogelijkheden zagen hun geld elders te stallen en toen vrij abrupt hun steun aan de sjah introkken.”

Voor het slagen van een revolutie is de houding van het leger en de veiligheidsdiensten nog essentiëler, aldus Lawson. “Ze hoeven de demonstranten niet per se te steunen maar ze moeten wel neutraal zijn. Dat zag je bijvoorbeeld bij de opstand in Tunesië in 2011. De militairen steunde het protest niet openlijk maar gingen wel terug naar hun barakken. Dat maakte het speelveld meteen gelijker. Iets soortgelijks gebeurde even later bij de revolutie in Egypte. “De dag nadat het leger zich terugtrok nam president Moebarak ontslag.”

3. Internationaal: het speelveld van buitenlandse krachten

Het internationale gewicht is een andere factor van betekenis voor het wel of niet slagen van een revolutie, stelt Lawson. En dat gewicht helt vooralsnog over ten gunste van Loekasjenko, denkt hij. Want de demonstranten hebben weliswaar de steun van het Westen – de Europese Unie praat bijvoorbeeld over sancties tegen het Wit-Russische regime  – maar die steun is vooralsnog vooral symbolisch. 

Loekasjenko wordt aan de andere kant veel concreter gesteund door Rusland, waarmee hij ook op militair gebied afspraken heeft. Het is nog niet duidelijk hoe ver de Russische president Poetin daarbij zal gaan. “Zal hij zijn hulp aan Loekasjenko intrekken als hij denkt ook met een andere machthebber goede zaken te kunnen doen? Of zal hij militair ingrijpen? Daar ben ik heel bezorgd over.” 

Want in dat laatste geval is er niet zo veel wat de demonstranten kunnen doen, vreest Lawson. Opnieuw verwijst hij naar de situatie in Hongkong. “Het protest is daar buitengewoon goed georganiseerd, met een enorme intensiteit. Toch kunnen de demonstranten het regime niet weg krijgen omdat het de steun heeft van de Chinese staat.”

De omvang en aard van het protest, de kracht van de staat en het hele internationale krachtenspel: de optelsom bepaalt de kans van slagen van een revolte, benadrukt Lawson nog maar eens. “Het is een van de meest ingewikkelde puzzels die je maar kunt bedenken. Daarom zijn revoluties ook zo zeldzaam.”

Extra EU-top over Wit-Rusland

‘EU-president’ Charles Michel heeft alle 27 EU-regeringsleiders opgetrommeld voor een spoedvergadering over Wit-Rusland, woensdag per beeldverbinding. “De bevolking van Wit-Rusland heeft het recht om te beslissen over haar toekomst en om in vrijheid haar leider te kiezen”, aldus Michel. “Geweld tegen demonstranten is onaanvaardbaar.”

Polen had daags na de verkiezingen van 9 augustus al om een extra EU-top gevraagd, maar daar was toen nog onvoldoende animo voor. “De situatie ontwikkelt zich snel”, aldus een hoge EU-functionaris. “De Unie wil een belangrijke boodschap van solidariteit afgeven aan de bevolking.”

Intussen worden sancties voorbereid tegen Wit-Russische functionarissen, zo besloten de EU-ministers van buitenlandse zaken vrijdag.
Christoph Schmidt

Lees ook:

De ‘Arabische Lente’ borrelt weer, maar is dat nog wel een reden tot optimisme?

De ‘Arabische Lente’ borrelt weer, deze keer in Algerije en Soedan. Is een succesvolle revolutie mogelijk?  

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden