null Beeld

ColumnBas den Hond

Desinformatie maakte korte metten met werkgroep tegen desinformatie

Bas den Hond

Het op internet rondgaande waanidee dat een machtig groepje wereldbestuurders bezig is witte mensen te vervangen door gekleurde, kostte een week geleden tien mensen in Buffalo, New York, het leven. Doordat een 18-jarige man het geloofde.

Desinformatie is dodelijk, en moet bestreden worden, zei de gouverneur van New York, Kathleen Hochul, direct na de moordpartij. Vooral, bedoelde ze, door de grote bedrijven die samen de gigantische echoput vormen waarin foutieve informatie gedijt. Maar moet ook de overheid daarin een partij meeblazen? Hoe dan? En wanneer komt daarbij de vrijheid van meningsuiting in gevaar?

De bestuursraad voor desinformatie

Toevallig was niet zolang geleden, begin maart, door het Amerikaanse ministerie van binnenlandse veiligheid een werkgroep opgericht die precies over dat onderwerp moest nadenken en adviseren. Hij kreeg een oersaaie – en achteraf zeer onverstandige – naam: Disinformation Governance Board. Vrij vertaald: de bestuursraad voor desinformatie.

De werkgroep kreeg een helemaal niet saaie directeur: Nina Jankowicz, 33 jaar oud. Ze is auteur van twee boeken die gaan over de keerzijde van de ongebreidelde meningenvloed die het internet elke seconde uitspuwt. How to be a woman online, dat gaat over het schelden en lastigvallen dat vrouwen, veel meer dan mannen, ten deel valt. En How to lose the Information war, over hoe Rusland andere landen belaagt met nepnieuws en wat je daaraan kunt doen.

Wat ze in die twee boeken beschreef, kreeg Jankowicz zelf over zich heen toen ze via Twitter vrolijk haar nieuwe baan bekendmaakte. Een werkgroep met zo’n naam, dat ging uitlopen op een Orwelliaans ‘ministerie van waarheid’, schreef een invloedrijke rechtse twitteraar, Jack Posobiec. Al gauw werd ze vanuit allerlei hoeken bestookt, en uitgemaakt voor alles wat mooi en lelijk is. De rechtse tv-zender Fox News besteedde er een week lang veel aandacht aan. Er werden oude tweets opgediept waarin ze dingen zei die destijds plausibel, maar later onjuist bleken – een uit 2016 over mogelijke data-communicatie tussen de campagneorganisatie van Donald Trump en een Russische bank; en een uit 2020, aan het begin van de coronapandemie, waarin ze in navolging van de deskundigen van de overheid zei dat niet iedereen meteen een masker moest gaan kopen. Desinformatie!

De New York Post diepte een videoclip op waarin Jankowicz een ondeugend lied zong – ze kan het goed brengen – over verlangen naar rijkdom en macht, desnoods via seks verkregen. Dat meende ze vast echt!

Vermoedelijk fout of een keiharde leugen

Al die kritiek bracht vervolgens politici in beweging. De Republikeins senator Rob Portman zei bezorgd dat ‘de Amerikaanse regering niet de gereedschappen waarmee we onze bondgenoten helpen tegen buitenlandse tegenstanders, moeten loslaten op het Amerikaanse volk.’

Maar daar ging het helemaal niet om, bezwoer minister van binnenlandse veiligheid Alejandro Mayorkas in een aantal inderhaast geregelde tv-interviews. De bedoeling van de werkgroep was te zorgen dat de zeer verschillende onderdelen van het ministerie goed samenwerken bij het bestrijden van desinformatie – iets wat ze allang doen.

“Alles wat je hebt gehoord over de Disinformation Governance Board is vermoedelijk fout of een keiharde leugen”, zei Jankowicz zaterdag tegen het publieke radionetwerk NPR. Ze kon vrijuit praten, want ze heeft ontslag genomen, nadat het ministerie eerst overwoog de werkgroep maar op te heffen, en daarna besloot het werk ‘te pauzeren’. “We waren niets van plan dat ook maar enigszins te maken heeft met het reguleren van meningsuiting.”

Als voorbeeld van wat de werkgroep dan wel had moeten doen, noemde Jankowicz het scenario van een op handen zijnde natuurramp in de VS, waarbij een nepvideo, afkomstig uit Rusland of China, mensen verkeerde informatie geeft over hoe je de stad uit moet komen. “De werkgroep zou dan de rampenorganisatie FEMA ondersteunen bij het verspreiden van de juiste informatie. Hoe willen we dit publiek bereiken? Wat is de beste manier daarvoor? Hoe kunnen we weerstand opbouwen, zodat Amerikanen veilig zijn tijdens een ramp?”

‘Je moet je nooit gedeisd houden’

Toen ze nog wel in dienst was van het ministerie, mocht Jankowicz van haar bazen niet op de ophef reageren. En de interviews van de minister en de persberichten van zijn voorlichters waren tamelijk vaag over de praktische rol van de werkgroep. Dom, dom, zei Mark Jacobson van de Syracuse Universiteit, een deskundige op het gebied van propaganda en nepnieuws. “Je moet je nooit gedeisd houden, want dan bepalen de mensen die de desinformatie verspreiden het verhaal. Je moet een tegenverhaal vertellen, dat even feitelijk als emotioneel is.”

Maar voor dat tegenverhaal is het nu te laat. Zelfs als de taakomschrijving van de werkgroep zo onschuldig is als het ministerie zegt, zo schreef de rechtse The Wall Street Journal in een commentaar, “een raad die klinkt als een overheidsfactchecker is een hopeloos idee, dat gegarandeerd wantrouwen bij het publiek oproept.”

Jankowicz zelf was er maar een klein beetje diplomatieker over: “Ik denk dat ze, toen ze tot die naam besloten, niet verder keken dan hun neus lang was. Het was voordat ik er werkte.”

De hele geschiedenis heeft haar niet optimistisch gemaakt over het omgaan van de overheid met desinformatie. “Ons democratische debat is zo gepolariseerd, zo kinderachtig, zo helemaal niet gericht op de echte bedreigingen, dat het ons heel kwetsbaar maakt voor aanvallen van buiten en van binnen. En onze tegenstanders weten dat. Maar ik wil dit soort werk blijven doen, want ik wil niet dat mijn zoon opgroeit in een wereld waarin je waarheid en verzinsels niet meer uit elkaar kunt houden en niets kunt geloven van wat wie dan ook zegt.”

Trouw-correspondent Bas den Hond (standplaats Boston) schrijft wekelijks een column over de Amerikaanse politiek. Lees ze hier terug.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden