Een demonstratie van Syrische vluchtelingen voor het parlementsgebouw in Kopenhagen. Ze protesteren tegen het Deense regeringsbesluit dat Damascus weer ‘veilig’ is verklaard. Beeld Getty Images
Een demonstratie van Syrische vluchtelingen voor het parlementsgebouw in Kopenhagen. Ze protesteren tegen het Deense regeringsbesluit dat Damascus weer ‘veilig’ is verklaard.Beeld Getty Images

AnalyseAsielbeleid Denemarken

‘Denemarken schrikt asielzoekers af door immigranten het leven zuur te maken’

De misère in Ter Apel en het kelderende draagvlak voor asielopvang waar vandaag in de Kamer over gedebatteerd wordt, maakt dat Nederland over de grens naar alternatieven zoekt. Denemarken is berucht om zijn scherpe anti-immigratieretoriek. Hoe pakt dat uit?

Anne Grietje Franssen

Nul asielzoekers. Dat is het streven dat de sociaaldemocratische Deense premier Mette Frederiksen verwoordde in januari vorig jaar. Of, een beetje afgezwakt: “We zullen niet zoveel asielzoekers opnemen dat het de sociale cohesie van ons land bedreigt”.

Het Deense asielbeleid in een notendop: voorop staat niet de bescherming van de kwetsbare medemens, maar de samenhang van de (etnische) Deense maatschappij. Het ‘wij-gevoel’, dat onder geen beding door ‘hen’ op het spel gezet mag worden.

‘Hen’ slaat niet op buitenlanders in het algemeen. De Deense poorten zijn bij uitzondering wijd opengezet voor Oekraïense vluchtelingen. Als je naar Denemarken komt om de krapte op de arbeidsmarkt te verlichten, ben je evengoed meer dan welkom. Maar niet-westerse immigranten die zonder contract van een Deense werkgever de grens oversteken, wacht meestal geen warm onthaal.

In vertrekcentrum Kaershovedgaard in het Deense Jutland hangt een tapijt te drogen van een Iraanse bewoner. In het centrum zitten afgewezen asielzoekers.   Beeld Reuters
In vertrekcentrum Kaershovedgaard in het Deense Jutland hangt een tapijt te drogen van een Iraanse bewoner. In het centrum zitten afgewezen asielzoekers.Beeld Reuters

Honderden vluchtelingen niet langer beschermd

Een voorbeeld. In maart was Denemarken het eerste land in de Europese Unie dat de Syrische hoofdstad Damascus en de omliggende regio veilig verklaarde. Op basis waarvan precies is enigszins nevelachtig; de auteurs van het rapport waar de regering zich op beriep, hebben een voor een het uitzetbeleid afgekeurd. Het besluit leidde ertoe dat honderden vluchtelingen niet langer de bescherming van de Deense staat genieten, ze hun verblijfsvergunning zijn verloren en in deportatiecentra hun tijd uitzitten.

Mensenrechtenorganisaties en internationale organen, waaronder de Verenigde Naties, buitelden over elkaar heen om het Deense beleid te veroordelen. Het zou in strijd zijn met elk humanitair basisrecht, en met de Europese solidariteit. Honderden Syriërs zijn sinds 2019 Denemarken ontvlucht en naar Duitsland, Nederland, België en Zweden getrokken. In sommige gevallen moesten ze retour. Cynisch genoeg zou Denemarken ‘niet langer als veilig land’ kunnen worden bestempeld om naar terug te keren.

Ander voorbeeld: in juni 2021 nam het Deense parlement een amendement op de vreemdelingenwet aan dat voorziet in de opvang van asielzoekers in landen buiten de EU. Er zouden gesprekken over vluchtelingencentra met Rwanda worden gevoerd. “Als je asiel aanvraagt in Denemarken, weet je dat je wordt teruggestuurd naar een land buiten Europa. Daarom hopen we dat mensen niet langer asiel bij ons aanvragen”, verklaarde Rasmus Stoklund van de regerende Sociaaldemocratische Partij destijds onomwonden.

Sieraden bij aankomst inleveren

De afgelopen jaren is ook stevig gekort op uitkeringen voor immigranten en asielzoekers. Volgens de zogenoemde Sieradenwet mag de politie waardevolle bezittingen bij aankomst in Denemarken in beslag nemen. Gezinshereniging is bemoeilijkt en de wachttijd ervoor is verlengd van één naar drie jaar. De eisen voor permanente verblijfsvergunningen zijn bovendien aangescherpt. Zo moeten migranten ‘zelfvoorzienend’ zijn en slagen voor een Deense taaltoets voor ze in aanmerking komen.

Daarbij introduceerde de regering in 2018 een ‘anti-getto-pakket’ met als doel het aantal sociaaleconomische achterstandswijken tot nul te reduceren, onder meer door de sloop van flats, gedwongen evacuaties en de verkoop van appartementen aan particuliere investeerders die de huur flink verhogen. De achterliggende gedachte is dat bemiddelde Denen, die hoge marktconforme huren kunnen betalen, zo’n wijk mogen komen gentrificeren. In 2030 moet ‘elke buurt voor minstens 50 procent uit westerse bevolking bestaan’. In de praktijk worden buurtbewoners zo op basis van hun etniciteit gedwongen te verkassen.

Het idee, zegt politicoloog Carolin Hjort Rapp van de Universiteit van Kopenhagen, is duidelijk. Niet-westerse migranten moeten kosten wat kost worden ontmoedigd om naar het Scandinavische land af te reizen. De boodschap luidt: hier valt niks te halen.

De Deense premier Mette Frederiksen tijdens de Donorconferentie voor Oekraïne, die afgelopen maand in Kopenhagen werd gehouden. De Deense poorten zijn bij uitzondering wijd opengezet voor Oekraïense vluchtelingen. Beeld AFP
De Deense premier Mette Frederiksen tijdens de Donorconferentie voor Oekraïne, die afgelopen maand in Kopenhagen werd gehouden. De Deense poorten zijn bij uitzondering wijd opengezet voor Oekraïense vluchtelingen.Beeld AFP

Oprichting anti-immigratiepartij

De huidige houding is te herleiden naar de jaren negentig. Na de komst van gastarbeiders in de jaren zestig en zeventig, en vluchtelingen uit Iran en Vietnam in de jaren tachtig, nam de Deense hartelijkheid met de daaropvolgende Joegoslavië-oorlogen af. In 1995 werd de anti-immigratiepartij, de Deense Volkspartij, opgericht.

Voor de jaren tachtig was migratie een non-issue, maar sinds de millenniumwisseling staat het onderwerp bovenaan de politieke agenda. Tijdens de vluchtelingencrisis van 2015 raakte het immigratievraagstuk in een stroomversnelling. Veel staten, Denemarken voorop, wilden voorkomen dat ze de voorkeursbestemming van asielzoekers zouden worden en begonnen met de invoering van steeds ongunstigere – en minder humanitaire – voorwaarden.

Ook bij de regeringspartij is het inmiddels een conventionele wijsheid, aldus politicoloog Peter Hedergaard: “Er bestaat volgens de sociaaldemocraten een fundamentele tegenstelling tussen een liberaal immigratiebeleid en het voortbestaan van de verzorgingsstaat. De welvaartsstaat kan zich simpelweg niks anders dan een restrictief migratiebeleid veroorloven.”

Restrictiever in woord dan daad

Niettemin is de speelruimte van de Denen beperkt. Want ook zij hebben zich te houden aan internationale verdragen. Denemarken was nota bene het eerste land dat in 1951 de vluchtelingenconventie van de VN ondertekende.

Volgens Rapp is de migratiewetgeving dan ook restrictiever in woord dan in praktijk. “Het immigratiebeleid is moeilijk te wijzigen, dus is het vooral de integratiepolitiek waar de regering zich in roert. Door migranten hier het leven zuur te maken hoopt Denemarken nieuwe asielzoekers af te schrikken.”

Veel minder asielaanvragen

In 2021 bereikten volgens statistiekbureau Statista 76.278 immigranten Denemarken. In 2020 waren dat bijna 6000 mensen minder. Het aantal immigranten lag voor de coronacrisis wel hoger: in 2019 staken nog bijna 84.000 migranten de Deense grens over.

In 2021 kwamen er 2099 asielaanvragen binnen, in 2020 waren dat er 1515. Tijdens de vluchtelingencrisis, in 2015, waren dat er nog 21.316.

Lees ook:
Raad van Europa: mensenrechten in het geding in Ter Apel

De mensenrechten van asielzoekers zijn in het geding in de opvang in Ter Apel, waarschuwt de Raad van Europa.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden