Aanval Hawija

Defensie bevestigt doden F-16-aanval Irak, Kamer onjuist ingelicht

Minister Ank Bijleveld van defensie en kolonel-vlieger Peter Tankink tijdens een persconferentie over een aanval van een Nederlandse F-16 op een autobommenfabriek van IS in het Iraakse Hawija in 2015. Beeld ANP

Minister Bijleveld van defensie wacht dinsdag een zwaar debat over burgerdoden in Irak en onjuist informatie aan de Kamer.

Het kabinet geeft toe dat bij een luchtaanval door F-16’s in Irak in 2015 tientallen burgerdoden zijn gevallen. Het ministerie van defensie wist hiervan, maar heeft dit destijds na vragen van Kamerleden ontkend.

Dat schrijft minister van Defensie Ank Bijleveld (CDA) maandag in een brief aan de Tweede Kamer. De oppositie wil een debat met de minister, coalitiewoordvoerders zwijgen vooralsnog. “De Kamer is jaar in, jaar uit niet, verkeerd en onvolledig geïnformeerd. De minister moet zich niet verschuilen achter haar voorganger”, zegt SP-Kamerlid Sadet Karabulut. GroenLinks gaat dinsdag vragen stellen. “Dit schaadt het vertrouwen van de Tweede Kamer”, aldus Kamerlid Isabelle Diks.

De brief komt er na lang aandringen van enkele Kamerleden als Karabulut, en na recente onthullingen van NOS en NRC dat Nederlandse F-16’s betrokken waren bij de aanval op de bommenfabriek in het Iraakse Hawija. Die vond plaats in de nacht van 2 juni 2015. In de fabriek stonden meer zware explosieven dan bekend was. De omringende woonwijk werd zwaar getroffen, met minstens 70 doden tot gevolg.

In diezelfde brief geeft de minister ook betrokkenheid toe bij een aanval op een vermeend hoofdkwartier van IS in Mosul, in de nacht van 20 op 21 september 2015. Dat bleek achteraf een woonhuis, waardoor vier burgers omkwamen.

“Ik betreur het ten zeerste dat er in twee instanties zeker, dan wel zeer waarschijnlijk burgerslachtoffers zijn gevallen als direct gevolg van Nederlandse wapeninzet. Dit is extra wrang wanneer ons handelen erop gericht was om zo veel mogelijk nevenschade, en bij uitstek burgerslachtoffers, te voorkomen”, aldus Bijleveld.

‘Veiligheid van piloten in gevaar’

Het is voor het eerst dat Nederland exact uit de doeken doet bij welke vluchten en wanneer burgerdoden zijn gevallen. Eerder was het argument dat hiermee de veiligheid van de operatie en die van individuele piloten in gevaar kwam. Nederland nam van oktober 2014 tot juni 2016 deel aan de anti-IS-coalitie in Irak, en in heel 2018 in Irak én Syrië. Daarbij namen de F-16’s van de luchtmacht deel aan 3000 missies, waarbij 2100 keer wapens zijn ingezet. Ze vlogen vanaf een basis in Jordanië.

Het kabinet houdt ook nu vol dat het tijdens missies niet open kan zijn over aanvallen en mogelijke burgerdoden. Wel zegt minister Bijleveld dat de krijgsmacht ‘transparanter’ wil opereren. Aangezien Nederland nu alleen nog bij een trainingsmissie in Irak betrokken is, acht de minister het nu veilig genoeg naar buiten te treden.

Bij de presentatie vorige week van de opvolger van de F-16, de Joint Strike Fighter, bracht ze de piloten op de hoogte. Daarover zegt ze maandag in NRC: “Ze waren niet zozeer boos dat het openbaar werd, maar wel dat de suggestie werd gewekt dat er fouten waren gemaakt, of omdat mensen – politici en zo – heel erg geschokt waren over de berichtgeving. Ze zeiden: iedereen weet toch dat we meedoen in de anti-IS- coalitie? Ze baalden van de naïviteit in de reacties. Maar ook: dat hun vakmanschap in twijfel werd getrokken. Alsof zij iets fout hadden gedaan.”

Veel meer explosieven dan gedacht

Ook de coalitie is nog lang niet tevreden. De ChristenUnie wil weten of deze informatie ‘bewust’ is achtergehouden. D66 noemt het een ‘slechte zaak’, de VVD heeft ‘veel vragen’. Al die vragen zullen dinsdag al worden gesteld, tijdens een toch al gepland debat over de Defensie-begroting.

Daarin zal Bijleveld ook moeten uitleggen waarom ze zolang gewacht heeft. Tijdens de missies was het argument dat met openheid de veiligheid van de operatie en die van individuele piloten in gevaar kwam. Maar de tweede missie eindigde eind vorig jaar. Nederland nam van oktober 2014 tot juni 2016 deel aan de anti-IS-coalitie in Irak, en in 2018 in Irak én Syrië. De F-16’s namen deel aan drieduizend missies vanaf de basis in Jordanië, waarbij 2100 keer wapens zijn ingezet.

Het OM onderzocht eerder vier incidenten waarbij mogelijk burgerslachtoffers waren gevallen. Dat gaf geen aanleiding tot vervolgonderzoek. Ook daarover wil de Kamer vast meer weten. Wel is de Kamer in 2018 vertrouwelijk geïnformeerd over twee incidenten. Bijleveld belooft in haar brief in het vervolg ‘meer transparantie’.

Bijleveld houdt in haar brief vol dat Nederland gehandeld heeft volgens het humanitair oorlogsrecht. Er zou wel sprake kunnen zijn geweest van foutieve inlichtingen. Zo waren er in de fabriek in Hawija veel meer explosieven aanwezig dan gedacht.

Anders dan de minister beweert, heeft Nederland volgens advocaat en hoogleraar oorlogscompensatie Liesbeth Zegveld wel degelijk de plicht tot schadevergoeding aan slachtoffers. Het ministerie zegt dat Irak verantwoordelijk is en schadeclaims moet afhandelen. Zegveld noemt dit argument tegenover deze krant ‘grote kul’. “Irak had geen controle over wat Nederland deed, dus is Nederland verantwoordelijk.” Bijleveld wil wel kijken of er een fonds kan komen, als ‘blijk van goede wil’ voor de getroffen gemeenschappen.

Lees ook:

Advocaat Zegveld: Kul! Nederland moet wél schade vergoeden aan slachtoffers Hawija

Anders dan minister Bijleveld van defensie beweert, is Nederland wel degelijk verplicht schadevergoeding te betalen aan de burgerslachtoffers van de F-16-aanval op het Irakese Hawija, zegt advocaat Liesbeth Zegveld 

De Nederlandse bom op de bomfabriek in Hawija trof IS hard

De Nederlandse bom die in 2015 een bomfabriek van de terreurgroep Islamitische Staat vernielde, doodde volgens ooggetuigen naast 52 burgers zo’n honderd familieleden, strijders en leiders van IS, bleek vorige maand. Dat dacht dat de fabriek hun juist bescherming bood: de aanwezigheid van burgers zou de coalitie ervan weerhouden te bombarderen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden