Een machinegeweer scant de omgeving rond de stad Popasna in het oosten van Oekraïne.

Oekraïne-crisis

De zes scenario’s waarin het in Oekraïne tóch niet tot oorlog komt

Een machinegeweer scant de omgeving rond de stad Popasna in het oosten van Oekraïne.Beeld AP

Russische media maken melding van terugtrekking van Russische troepen. Waren die toch echt alleen maar aan het oefenen, daar aan de Oekraïense grens? Is een grootscheepse invasie op het nippertje afgewend?

Eric Brassem

Oorlog leek heel waarschijnlijk, de afgelopen weken. Maar er zijn verschillende scenario’s denkbaar waarin het niet komt tot een grootschalige oorlog – als die dreiging al niet van meet af aan zwaar overschat is. Zes scenario’s die níet leiden tot een grootschalige oorlog:

1. De berichten die de Amerikanen de wereld insturen kloppen niet

Vandaag kan het gebeuren. De Russische troepen staan in gereedheid om Oekraïne ieder moment binnen te vallen, zo luidde vorige week de boodschap die de Amerikaanse geheime dienst CIA en het Pentagon deelden met Navo-bondgenoten. Het Duitse tijdschrift Der Spiegel hoorde van diplomaten en veiligheidsbronnen dat de Amerikanen daarbij zeer gedetailleerde informatie verstrekten: over aanvalsroutes, welke Russische legereenheden zouden meedoen, en welke taken zij moesten vervullen. Een bommen­regen op Oekraïne zou de invasie inleiden.

Het was misschien wel de meest alarmerende en concrete waarschuwing in een lange serie, die al in december begon. Toen maakte Washington bekend dat Rusland 175.000 troepen wilde inzetten voor een offensief, dat naar verwachting in februari zou plaatsvinden.

Een inval in scène gezet

Dit jaar maakten Amerikaanse regeringswoordvoerders gewag van Russische plannen om een aanleiding voor een inval in scène te zetten. Russische militairen, vermomd als Oekraïense regeringssoldaten, zouden een aanval moeten uitvoeren op de door Rusland gesteunde rebellen in de Donbas.

Er zou ook een video in de maak zijn met nepbeelden van een aanval op de Russisch sprekende bevolking in deze regio. Acteurs zouden daarin rouwende mensen spelen, tegen een achtergrond van kapotgeschoten gebouwen, er zouden zelfs echte lijken getoond worden. Dat alles om de Russen te overtuigen van de noodzaak van Russisch ingrijpen.

Bewijzen voor dat alles zijn niet naar buiten gebracht. Daarmee is niet gezegd dat het onzin is. Op de Russische televisie zijn vaker nep-reportages getoond, waarin bijvoorbeeld een ‘ooggetuige’ vertelde over de kruisiging van een jongetje door Oekraïense soldaten.

Maar ook Amerikanen hebben zich in propaganda-oorlogen eerder schuldig gemaakt aan nepnieuws. Denk aan het ‘onweerlegbaar bewijs’ dat de Iraakse dictator Saddam Hoessein het Westen bedreigde met massavernietigingswapens. Of dat Iraakse soldaten bij de inval in Koeweit couveuses hadden gestolen en de baby’s op de grond lieten sterven.

Heeft Rusland dus wel invasieplannen? Allemaal ‘hysterie’, ‘fake nieuws’ en ‘provocatieve speculatie’, zegt het Kremlin.

Oekraïense barricades bij het grenskruispunt met Rusland en Wit-Rusland.  Beeld Getty Images
Oekraïense barricades bij het grenskruispunt met Rusland en Wit-Rusland.Beeld Getty Images

Feit is wel dat Rusland openlijk gedreigd heeft met ‘militair-technische’ maatregelen, indien de Navo en de Amerikanen niet onmiddellijk en zonder mitsen en maren akkoord gaan met de Russische eisen, waaronder terugtrekking van Navo-troepen uit Oost-Europa, en een zwart op wit gezette garantie dat Oekraïne nooit lid zal worden van de Navo. En het ligt voor de hand dat die Russische militair-technische maatregelen zich zouden richten tegen Oekraïne: wat doen al die Russische militairen anders aan de noord-, oost- en zuidgrens van Oekraïne?

Hoe betrouwbaar de Amerikaanse aanwijzingen voor een invasie zijn weten we niet, het is geclassificeerde informatie. Maar ze kunnen het resultaat zijn van een kokervisie bij inlichtingendiensten. Wellicht hebben ze de aanwijzingen bewust opgeklopt. Ook kunnen ze zijn ingestoken – door het benarde Oekraïne, of zelfs door Rusland, dat daarna de ‘paniekzaaierij’ kan hekelen, en de hoop mag koesteren dat de betrouwbaarheid van de veiligheidsdiensten duurzaam ondermijnd is.

2. Het Westen heeft Poetin effectief afgeschrikt

Poetins pogingen om de Verenigde Staten en Navo-lidstaten uit elkaar te spelen hebben niet het gewenste effect gehad. Sterker nog: de Navo lijkt eensgezinder uit de (bijna-) confrontatie tevoorschijn gekomen.

Niet voor niets richtte het Kremlin zich in december met twee ‘ontwerpverdragen’ apart tot de Navo-lidstaten en de VS. Maar die zijn met een stevig en eensluidend antwoord gekomen. In plaats van minder Navo-troepen in Oost-Europa, zoals Rusland eiste, hebben diverse lidstaten extra troepen en materieel gestuurd of toegezegd. Ook hebben ze militair materieel aan Oekraïne geleverd.

Niemand twijfelt aan de militaire superioriteit van Rusland, maar een invasie van Oekraïne zou Rusland komen te staan op hoge verliezen. Dat zou al helemaal het geval zijn als Rusland delen van Oekraïne bezet wil houden: dan moet het Kremlin rekenen op grote volksopstanden en een guerrilla.

Een hoge prijs zou het Kremlin ook betalen in economische zin. Haarscheuren en breuklijnen tussen de lidstaten van de Navo en van de Europese Unie zijn wel zichtbaar geworden. Maar al met al heeft Rusland weinig reden om aan te nemen dat de westerse dreigementen met stevige sancties loos zijn. Het afblazen van de strategische gaspijplijn Nord Stream 2 mag in Duitsland moeilijk liggen, maar het lijkt er sterk op dat het daarvan toch zou komen. Ondanks discussies over effectiviteit en haalbaarheid, loopt Rusland ook gerede kans op uitsluiting uit het internationale betalingssysteem Swift, of op meer gerichte sancties tegen staatsbedrijven en personen, en op een verbod op uitvoer van chips naar Rusland.

Poetin kan tot de conclusie zijn gekomen dat hij bij een invasie heel veel te verliezen en heel weinig te winnen.

3. Poetin wilde ‘alleen maar’ de druk opvoeren

‘Geen paniek’, roept de Oekraïense president Zelenski steeds. Bij voortduring waarschuwt de Oekraïense regering tegen de gruwelverhalen en rampscenario’s die met name de Verenigde staten de afgelopen tijd de wereld hebben ingestuurd. Oekraïne vreest dat buitenlandse regeringen Poetin in de kaart spelen als ze hun ambassades sluiten en hun burgers oproepen Oekraïne te verlaten.

Het is denkbaar dat het Kremlin ‘alleen maar’ de bedoeling heeft gehad om de stabiliteit van het land te ondermijnen en economische schade toe te brengen. Welke buitenlandse investeerder waagt zich nog aan Oekraïense staatsobligaties of zakelijke activiteiten in een land dat kennelijk ieder moment onder de voet kan worden gelopen?

Als dat Poetins bedoeling was, dan kan hij geen groot succes claimen. Tegenover de opgelopen schade staan westerse toezeggingen voor economische steun. Als het Kremlin erop heeft gegokt dat de regering-Zelenski onder druk grote stommiteiten zou begaan, waardoor hij steun onder de bevolking zou verspelen, dan heeft hij mis gegokt.

Hoopte Poetin, wereldvreemd geworden door foute inlichtingen en de eigen propaganda, dat grote delen van het Oekraïense broedervolk de straat op zouden gaan tegen de pro-westerse koers en voor nauwere aansluiting bij Rusland? In dat geval is de opdringerigheid een ‘MeToo’-actie geweest, die alleen de Oekraïense afkeer van Rusland heeft vergroot en het Oekraïense nationalisme heeft aangewakkerd.

4. Poetin zet zijn invasieplannen voorlopig in de ijskast

Voorlopig zal er nog wel even diplomatiek overleg plaatsvinden, zowel over de Russische eisen voor ‘veiligheidsgaranties’ tegen de ‘Navo-expansie’, als over de slepende strijd in de Oekraïense Donbas. Daar kan het Kremlin de druk nog behoorlijk opvoeren als Poetin verordonneert dat Rusland de ‘volksrepublieken’ in Donetsk en Loegansk zal erkennen. Daarmee bevriest hij de status quo, en kan hij de Russische aanwezigheid aldaar formaliseren.

Oekraïne binnenvallen bij een ‘provocatie van de bevolking’ aldaar, of bij een volgende ‘oefening’ aan de grens kan altijd nog. Een goed moment zou bijvoorbeeld kunnen zijn als de VS de handen vol hebben aan een militaire crisis met China over Taiwan.

Of wie weet lukt het om op termijn toch de wind in Oekraïne te doen keren, bijvoorbeeld bij volgende verkiezingen, dankzij desinformatiecampagnes, cyberaanvallen, en steun aan Rusland-vriendelijkere kandidaten. Ook zou Poetin kunnen hopen op een ‘deal’ met de volgende Amerikaanse president, die zomaar Donald Trump kan heten.

5. Oekraïne gaat door de knieën

Het is onwaarschijnlijk, maar niet ondenkbaar dat Oekraïne ervoor ‘kiest’ Rusland op bepaalde punten zijn zin te geven. Toezeggingen aan Moskou zijn in Oekraïne op dit moment impopulairder dan ooit, maar het land staat niet alleen onder grote Russische, maar wellicht ook onder westerse druk.

Zo moet er een regeling komen voor de separatistische regio’s in de Donbas. De basis ligt er al, in het Minsk II akkoord. Dat maakte in 2015 een einde aan de ergste vijandelijkheden, al is het bestand voortdurend geschonden. Oekraïne tekende destijds onder grote militaire druk. Met name de beloften in het akkoord voor autonomie liggen slecht.

Volgens Minsk II moeten er onderhandelingen plaatsvinden om de status van de opstandige gebieden bij wet te regelen. Zwaar op de maag liggen de – door Rusland geformuleerde – eisen op dit punt: dat de volksrepublieken een vetorecht in de regering krijgen waarmee ze toetreding tot de Navo of de EU kunnen tegenhouden. Dat vindt Oekraïne onbespreekbaar. Of ligt hier toch nog ergens een uitweg?

Rusland heeft in december ook van de Navo geëist dat die Oekraïne uitsluit van het lidmaatschap. Dat heeft het bondgenootschap vierkant van de hand gewezen. Maar het zou de Navo van veel hoofdpijn verlossen als Oekraïne zelf zou besluiten dat het lidmaatschap niet opportuun is. In een BBC-interview herhaalde de Oekraïense ambassadeur in Groot-Brittannië deze week tweemaal dat zijn land zich op een neutrale status beraadt. Ook de Franse president Macron suggereerde een ‘Finlandisering’ van Oekraïne als optie. Beiden hebben hun woorden ingeslikt, maar wel voedsel gegeven aan het vermoeden dat er nu ook over het ondenkbare wordt nagedacht.

6. Rusland neemt genoegen met diplomatieke openingen

Sinds Poetin zijn eisen met veel aplomb in volle openbaarheid op tafel had gesmeten is steeds de angst geweest dat hij niet meer terug kon krabbelen. Hoe kon hij die onmogelijke eisen ooit zonder gezichtsverlies weer kunnen intrekken?

Steeds heeft het Kremlin gewaarschuwd geen genoegen te zullen nemen met lang uitgesponnen onderhandelingen. Maar de Russische minister van buitenlandse zaken Lavrov zei maandag in een - niet voor niets gefilmde - ontmoeting met president Poetin dat hij nog steeds kansen ziet voor een akkoord met het Westen. En hij adviseerde de president door te gaan met de dialoog. Wellicht is Poetin tot het inzicht gekomen, al of niet op basis van wat westerse leiders de afgelopen tijd hebben gezegd, dat die onderhandelingen nog iets voor zijn land kunnen opleveren.

Poetin heeft sinds december toch één ding bereikt: Rusland staat hoog op de geostrategische agenda. Wereldleiders liepen de deur plat en de telefoons van Poetin en Lavrov stonden roodgloeiend. Dat is zalf op de gekrenkte trots die Rusland opliep bij het ineenstorten van de Sovjet-Unie.

De Navo heeft in antwoord op de Russische eisen voorgesteld om te onderhandelen over - wederzijdse - ontwapening en vertrouwenwekkende maatregelen. Die toezegging had Moskou vast ook zonder dit militair vertoon kunnen loskrijgen. En veel is het niet. Maar bij gebrek aan beter kan Poetin dit nog altijd als een overwinning verkopen.

Lees ook:

Wat kan met diplomatie nog bereikt worden in de Oekraïnecrisis? Een oud-topdiplomaat zoekt naar uitwegen

Presidenten en premiers buitelen publiekelijk over elkaar heen met uitspraken over Oekraïne. Is er nog wel ruimte voor onderhandelingen achter de schermen? De voormalige Franse topdiplomaat Gérard Araud ziet mogelijkheden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden