Jihadstrijders

De Westelijke Sahel wordt nóg gevaarlijker als de troepen van de VS weggaan

Niger Air Base 201 bij de stad Agadez, een Amerikaanse luchtmachtbasis in de Westelijke Sahel. Beeld (AP Carley Petesch

De Verenigde Staten willen minder troepen in Afrika en gaan daarom mogelijk bases in de Westelijke Sahel sluiten. IS en Al-Qaida profiteren dan.

Nu de strijd in Syrië tegen het kwaad van de jihadisten van Islamitische Staat grotendeels is gestreden, zijn de ogen steeds meer gericht op het nieuwe front: Afrika. Met de val van dictator Muammar Kadafi in Libië in 2011 zijn de poorten naar de Sahel opengezet voor wapens en terroristen van IS en Al-Qaida.

President Donald Trump zette de Amerikaanse inmenging in Syrië tegen IS op een lager pitje en dit lijkt nu ook te gaan gebeuren in Afrika. De Amerikaanse troepenmacht Africom moet met circa 10 procent worden ingekrompen. De Amerikaanse minister van buitenlandse zaken reist dit weekend naar Afrika om de veiligheidsproblemen in de Sahelregio te bespreken.

Ondertussen rukken van Oost tot West-Afrika islamitische strijdgroepen op. Die groeien sterk in omvang. In Somalië en Kenia vecht Al-Shabaab voor de vestiging van het kalifaat. In Mali is het de zusterorganisatie van Al-Qaida, de Katiba Macina, die onder de banier van hun populaire leider Hamadoun Koufa in korte tijd grote gebieden veroverde. In Burkina Faso rolt Ansarul Islam over het land, een gewapende groep die is verbonden met IS. In Niger rukt de Islamic State in the Greater Sahara op. En Boko Haram zaait dood en verderf in Nigeria en Kameroen.

Staten aan de kust van West-Afrika, zoals Senegal, Gambia, Guinea-Bissau en Sierra Leone, kunnen omvallende dominostenen worden nu de gewapende jihad ook daar terreur zaait. En in Mali wint de jihad overal terrein, ondanks een VN-vredesmacht van 14.000 manschappen. Vrijwel elke dag zijn er brute moordpartijen door extremisten op motoren en in open terreinwagens die met kalasjnikovs en zwaarder geschut in een heel korte tijd weer een kleine gemeenschap ergens in Mali of Burkina Faso afslachten.

De bevolking vervreemdt van overheid en bestuur

Veel regeringen en overheden in deze regio zijn zwak. Hun soldaten zijn slecht uitgerust, niet goed getraind en onderbetaald. Corruptie tiert welig onder ambtenaren en politiemensen, waardoor de bevolking vervreemdt van overheid en het bestuur.

Ook stammen kiezen partij. De Fulani, het herdersvolk dat door heel West-Afrika en de Westelijke Sahel trekt, kiezen voor IS. Ze slachten Dogon-gemeenschappen af, een boerenvolk in Mali. Die richten op hun beurt weer milities op om zich te beschermen en moorden Fulani-dorpen uit. De bedoeïenen van de Toeareg vallen het noordelijk grensgebied van Mali en Niger aan om daar de sharia tot wet te maken. En ook in Tsjaad lopen stammen zich warm.

Intussen wisselen strijders gemakkelijk van loyaliteit, afhankelijk van wie beter betaalt en meer macht heeft.

Vooral Frankrijk en de Verenigde Staten bieden tegenwicht in de immense, bloedhete woestenij die de Sahel is. De Amerikanen hebben in de Hoorn van Afrika aan de Afrikaanse oostkust troepen, bases en luchthavens voor bewapende drones, om aanvallen uit te voeren op Al-Shabaab en inlichtingen te verzamelen over guerillabewegingen en transporten.

En in alle stilte hebben de Verenigde Staten in Niger de afgelopen jaren bij de stad Agadez een enorme luchtmachtbasis voor drones gebouwd, Niger Air Base 201, waarin al ruim 100 miljoen dollar is geïnvesteerd. Dat bedrag kan de komende jaren oplopen tot een kwart miljard. Ook bij Nigers hoofdstad Niamey heeft Africom een uitvalsbasis.

Vanuit Agadez steunen de Amerikanen vanuit de lucht de Franse grondtroepen, die met 4500 manschappen de strijd aangaan met aan IS en aan Al-Qaida gelieerde groepen in Mali, Niger en Burkina Faso. Deze drie landen hebben met Mauritanië en Tsjaad een gezamenlijke troepenmacht opgericht in de Westelijke Sahel, de G5, met 5000 manschappen. Erg effectief zijn ze niet in de bestrijding van de islamitische terreur.

Slagkracht vergroten

Daaraan wil Frankrijk iets doen. De Franse president Emmanuel Macron besloot half januari samen met de presidenten uit die vijf Sahellanden tot innige samenwerking, waardoor de slagkracht van de G5 wordt vergroot. Frankrijk stuurt ook meer troepen. Eerst beloofde Macron 250 man extra, begin deze maand zegde hij al 600 extra commando’s en militaire specialisten toe die naar het fluïde front in de Westelijke Sahel gaan.

De Verenigde Staten zijn hierbij belangrijk voor de Fransen: die leunen sterk op inlichtingen vanuit de lucht van het Amerikaanse Africom. De Amerikaanse drones vanaf de basis in Agadez in Niger leveren waardevolle informatie over groepen terroristen, die in de oneindig lijkende woestijn ergens op pad zijn voor weer een moordpartij of een aanval op een legerkamp. De Amerikanen trainen ook lokale soldaten in Niger, Mali en Tsjaad.

“Het zijn onze partners”, zegt Judd Devermont. Hij werkte voor de Amerikaanse buitenlandse inlichtingendienst CIA in dit deel van Afrika. Nu is hij directeur van het Afrika Instituut van het Center for Strategic and International Studies in Washington. “IS en Al-Qaida hebben inmiddels een significante positie in de Westelijke Sahel.” Het aantal aanvallen op militaire doelen “is zorgelijk en fors toegenomen”. Ook de aanvallen op softe doelen, zoals winkelcentra, konvooien en dorpjes zijn flink toegenomen.

Rusland en China komen eraan

Terwijl de Amerikanen terugtrekkende bewegingen maken, proberen Rusland en China hun invloed in Afrika te vergroten met grootschalige wapenverkopen. Ze willen de economische banden versterken en de hand leggen op de grondstoffen in dit continent.

“Afrika beschikt over belangrijke stemmen bij internationale gremia, zoals drie zetels in de Veiligheidsraad van de VN en 54 stemmen in de Algemene Vergadering van die organisatie. Die stemmen kunnen alle grootmachten bij internationale kwesties goed gebruiken”, zegt Judd Devermont van het Center for Strategic and International Studies in Washington het belang van Afrika.

Daarbij gaan de Russen volgens hem niet handig te werk. “Rusland stuurt adviseurs met ervaring in Tsjetsjenië, maar dat is totaal iets anders dan wat in de Sahel gaande is”, aldus Devermont. “De Russen verergeren de situatie alleen maar met foute adviezen.”

En juist nu maken de VS een terugtrekkende beweging. President Trump heeft van meet af aan gezegd dat er een kosten- en troepenreductie van Africom moet plaatshebben. Nu de volgende presidentsverkiezingen naderen, is de verwachting dat daarover binnenkort een beslissing valt.

De Fransen vrezen de sluiting van de dronebasis in Agadez, waardoor ze hun oren en ogen in de lucht gaan missen. De Franse minister van defensie Florence Parly haastte zich eind januari naar Washington om haar Amerikaanse collega Mark Esper te overtuigen van die keuze af te zien. Die hield zijn kruit droog, maar meldde wel dat de focus van de Amerikaanse strijdkrachten in eerste instantie op China is gericht, in tweede instantie op Rusland. Afrika is dus niet de arena waar spierballen rollen tegen die twee landen militair belangrijk is.

Een lokale crisis gaat met een heel lange geschiedenis

“De Amerikaanse perceptie van de problemen in de Sahel en West-Afrika is dat het om een lokale crisis gaat met een heel lange geschiedenis. De VS hebben er geen belang bij in dit conflict betrokken te raken”, zegt Niagalé Baga-yoko, voorzitter van het African Security Sector Network, met een hoofdkantoor in Ghana. “Washington vindt dit een zaak van de Verenigde Naties of van Europa, want het is de Europese achtertuin.”

Daarbij ziet Bagayoko, een Française met Malinese wortels, een verschil tussen defensieminister Esper en zijn collega-minister van buitenlandse zaken Mike Pompeo. Die laatste uitte eerder zijn grote bezorgdheid over de oprukkende gewapende jihad in de Sahel. “Het is het belangrijkste focuspunt buiten Syrië en Irak.” Esper zit meer op de lijn van Trump, ziet Bagayoko. Pompeo gaat nu voor het eerst op bezoek bij Afrikaanse landen ten zuiden van de Sahara, dit weekend te beginnen met Senegal.

De Amerikanen zullen hun bases in Oost-Afrika, met name in Djibouti, waarschijnlijk niet opgeven. Vanuit de grootste marine- en luchtmachtbasis, Camp Lemonnier in de Hoorn van Afrika, oefenen de Amerikanen militaire invloed uit in Somalië en Kenia en op het Midden-Oosten, vooral op de oorlog in Jemen. Vanuit Camp Lemonnier worden aanvallen tegen terroristen geleid en uitgevoerd.

Beeld Louman & Friso

Strategisch ondenkbaar in Djibouti te bezuinigen

De Chinezen hebben een paar kilometer daarvandaan, in Djibouti, inmiddels ook een grote marinehaven om hun militaire aanwezigheid in de regio te versterken. Het is de eerste grote Chinese basis op het Afrikaanse continent. Voor Washington is het alleen daarom al strategisch ondenkbaar in Djibouti te bezuinigen.

De angst van de Fransen en de Afrikaanse landen in de Sahel-regio is dat de Amerikaanse bezuinigingen in en rond Niger gaan vallen. “De militaire en economische prioriteiten van Washington liggen niet in dit deel van de wereld”, waarschuwt Bagayoko. De Fransen moeten zich volgens haar ook gaan specialiseren in het gebruik van drones om informatie te verzamelen over de vijand en om er raketten mee af te vuren om minder afhankelijk te worden van Africom.

Over een eventuele terugtrekking uit Niger en het sluiten van de dronebasis in Agadez, laat oud CIA-man Devermont zich niet uit. Dat is een zaak van het Pentagon. “Geen commentaar op militaire aangelegenheden”, zegt hij. “De vijand zal er zijn voordeel mee doen.” Die vijand is in zijn ogen IS en Al-Qaida.

De VS zien volgens Baga-yoko als oplossing dat de Europese Unie troepen stuurt. Frankrijk is daarvan ook voorstander. Voorlopig is er weinig Europese animo om in de woestijn van de Westelijke Sahel te gaan vechten tegen het oprukkende jihadisme. “Zelfs Zuid-Europese landen die er het dichtst bij liggen, zoals Spanje en Italië, tonen weinig of geen interesse in militair ingrijpen in Afrika.”

Lees ook:

Mali wordt het nieuwe Syrië: spil van radicalisering.

Mali is de spil van radicalisering in de westelijke Sahel. Hamadoun Koufa is de geestelijk leider en commandant van de jihadistische milities, die onder de naam Katiba Macina opereren.

VN-gezant wil actie tegen geweld van IS en Al-Qaida in de Sahel.

Na de landen in de westelijke Sahel worden nu ook de kuststaten van West-Afrika bedreigd door terroristisch geweld van IS en Al-Qaida.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden