Een demonstrant loopt langs een barricade bij een overheidsgebouw in Hongkong.

Reportage Hongkong

De vrije geest van Hongkong staat op het spel

Een demonstrant loopt langs een barricade bij een overheidsgebouw in Hongkong. Beeld EPA

Hongkong is een trotse handelsstad, met een traditie van hard werken, elkaar de ruimte gunnen en zeggen waar het op staat. ‘Iedereen respecteerde elkaar. Nu is alles zo gepolariseerd.’

Tussen een drogist en een kledingwinkel in Lockhart Road in Hongkong is de ingang van seksshop Omakase Toy. Een trap gaat naar de winkel op de eerste verdieping, waar ‘een verbazende selectie van de beste seksspeeltjes’ wordt beloofd. Niets wijst erop dat hier tot enkele jaren geleden een zaak was gevestigd met een veel spannender verhaal: Causeway Bay Books.

De winkel verkocht boeken die Peking onwelgevallig waren, over de corruptie van leiders van de Communistische Partij en over schandalen die in China in de doofpot belandden. Vaak vol roddels, maar ook verhalen waar grote uitgevers, die bang zijn voor rechtszaken, hun vingers niet aan wilden branden. Gui Minhai, uitgever en mede-eigenaar van Causeway Bay, werkte aan een boek over het privé-­leven van de Chinese president Xi Jinping, met de titel ‘Xi en zijn zes vrouwen’.

Dat boek kwam er niet, want tussen oktober en december 2015 verdwenen vijf medewerkers van de boekwinkel, inclusief Gui. Direct doken geruchten op dat ze ontvoerd waren door Chinese agenten en begin 2016 bevestigden de autoriteiten van de Chinese provincie Guangdong dat alle vijf daar in hechtenis zaten, in verband met een verkeersongeval waarbij Gui was betrokken.

Lam Wing-kee, een van de ontvoerden, dook in juni 2016 weer op in Honkong. Hij gaf een persconferentie waarin hij vertelde over zijn acht maanden detentie in China en hoe hij gedwongen werd tot een bekentenis. Gui Minhai lijkt nog altijd vast te zitten in China.

Doorvoerhaven

Ondanks de Chinese dreiging zijn er in Hongkong nog steeds winkeltjes die deze boeken verkopen, vaak aan Chinezen van het vasteland die de stad bezoeken. Een van deze boekhandelaars vertelde vorig jaar aan de lokale krant ‘South China Morning Post’ (SCMP) dat de handel niet lucratief is, vanwege de hoge risico’s en de lage winsten. Hij vergeleek het met cocaïne verkopen voor de prijs van kool.

Dat deze boeken te koop blijven, tekent de vrijheid in Hongkong. “Je kan hier nog steeds zeggen en doen wat je wilt”, zegt Joseph Cheng. De vriendelijke zeventigjarige politicoloog is een veteraan in de democratische beweging in de stad. Hij was al actief in demonstraties voor meer democratie in de Britse koloniale tijd en is nu nog steeds betrokken bij de protesten. “Ik mis geen demonstratie”, zegt Cheng, tijdens een typisch Hongkongs ontbijt van rijstepap met vis.

Hongkong is altijd een doorvoerhaven geweest, vertelt Cheng. De stad dreef op handel en scheepvaart en daar kwamen vanzelf bankzaken en verzekeringen bij. “Daarom is de vrijheid van informatie voor ons ook zo belangrijk.” Nieuws over een storm op komst of oorlog in een ver land kan veel geld waard zijn voor een handelaar. De beurs van Hongkong staat wereldwijd rond plaats vijf in de top van grootste handelsplatforms.

Duurste stad ter wereld

De handel in Hongkong gaat vierentwintig uur per dag door. Overal in de drukke straten, op ieder hoekje, is wel iets te koop. Er zijn sjieke, hypermoderne winkelcentra en smoezelige marktjes. Op veel plaatsen lopen arm en rijk door elkaar. Tegenover Omakase Toys zijn winkels van Prada en Burberry gevestigd. Daar kopen de toeristen en de rijke Hongkongers, want daar zijn er veel van in deze stad die een enorm verschil kent in hoge en lage inkomens.

Op Victoria Peak in Hongkong, langs lommerrijke lanen die tegen de berg op slingeren, staan sommige van de duurste huizen ter wereld. De koloniale Britse woningen, met uitzicht over de stad, brengen honderden miljoenen euro’s op. Onder de kopers zijn ook rijke Chinezen, die graag een deel van hun tijd in het vrije Hongkong verblijven – en vanuit de hyperkapitalistische stad hun geld investeren in de rest van de wereld. Bijkomend voordeel: zo blijft dat geld uit handen van de autoriteiten in Peking, waar je van de ene op de andere dag uit de gratie kan zijn.

Gewone Hongkongers wonen niet op de Peak. Al negen jaar op rij is dit de duurste stad ter wereld als het om woonruimte gaat, volgens internationale ranglijsten. Een gemiddeld appartement in de stad kost ongeveer een miljoen euro. Wie dat niet kan betalen, woont in een kleine huurwoning in een van de vele, dicht op elkaar staande, aftandse torenflats.

Een man bergt iets op in een ruimte onder een voetgangersbrug. Op het hokje zijn kleine post-its geplakt met commentaar. Beeld REUTERS

Winnie de Poeh

Het gebrek aan betaalbare woonruimte is volgens sommigen ook een factor achter de onvrede van de jongeren in de stad. Studenten kunnen met wat geluk terecht op de universiteitscampus, maar daar moeten ze kamers delen. Ook met studenten uit de rest van China, over wie op sociale media veel klachten de ronde doen. Als enig kinderen zouden ze verwend zijn, ze hebben nooit geleerd om iets op te ruimen. De Hongkongers zien zichzelf graag als veel beschaafder dan de vastelanders.

De toestroom van Chinezen van het communistische vasteland verandert het karakter van de stad, erkent iedereen. Dat verklaart deels de passie waarmee veel Hongkongers opkomen voor hun vrijheden. Soms lijkt het irriteren van Peking een bewust doel.

Betogers zwaaien met vlaggen van Groot-Brittannië, de Verenigde Staten en zelfs van Taiwan. Dat land is niet direct betrokken bij het conflict tussen Hongkong en China, maar het is een tegenstander van Peking en daarmee voor de betogers een vriend. Sommigen dragen een t-shirt met Winnie de Poeh erop, een grapje over president Xi die met de goedmoedige beer vergeleken wordt.

De vrijheid van meningsuiting lijkt op het eerste gezicht niet in gevaar. Op veel plaatsen in de stad zijn er zogeheten ‘Lennon Walls’, muren waar mensen posters ophangen van komende demonstraties en voorgaande protesten. Er worden ook kleine post-its opgeplakt met commentaar. Anderen trekken de papieren er soms weer af, maar de autoriteiten bemoeien zich er niet mee.

In het dagelijks leven vertrouwt de gewone Hongkonger de politie, verzekert Cheng. “Hongkong is een heel veilige stad, er zijn weinig berovingen.” Commerciële fraude is er wel, als bijproduct van de handel, en er zijn de triades. Deze traditionele misdaadbendes, vergelijkbaar met de maffia, hebben hun positie wel zien verzwakken in de strijd met nieuwe, internationale drugskartels.

Natuurlijk is er op de Lennon Walls en op sociale media kritiek op de politie van Hongkong, die bij sommige protesten hard heeft opgetreden. Die kritiek doet eerder denken aan de verhalen van Nederlandse krakers uit de jaren tachtig dan aan de problemen waar mensen in dictaturen mee te maken hebben. Sommige betogers lopen met een bloedig lapje voor hun rechteroog, een verwijzing naar een vrouw die bij een van de protesten in haar oog is getroffen door een stunbag – een ‘klapkogel’ – van de politie, een wapen dat alleen bedoeld is om af te schrikken.

Het dagelijks leven in het Mong Kok district in Hongkong gaat gewoon door, ondanks de protesten. Beeld Bloomberg

Veiliger dan Amsterdam

Er doen meer verhalen de ronde over de politie. Op sociale media worden beelden en verhalen gedeeld over de manier waarop die traangasgranaten afschiet. De agenten lijken op personen te richten, wat tegen de regels is en schieten soms zelfs vanuit gebouwen naar beneden. Volgens de instructies moeten traangasgranaten laag afgeschoten worden, zodat ze niemand direct verwonden. Voor sommige demonstranten zijn dit redenen om zelf ook geweld te gebruiken en dat gebeurt soms.

Lang niet iedereen in Hongkong voelt zich nog veilig. Melice Chan gaat de politie liever uit de weg, sinds de protesten begonnen houdt ze via sociale media goed in de gaten waar het onrustig is. De 28-jarige is in Amsterdam geboren en getogen en woont sinds 2015 in Hongkong. “Ik voel me onveilig door hoe de politie zich gedraagt”, zegt ze. “Hongkong was altijd veiliger dan Amsterdam, maar nu houdt de politie zich niet meer aan de regels.”

Veel mensen in Hongkong zijn geschrokken van het geweld, van beide kanten. Want gewelddadigheid hoort niet bij het karakter van de stad, zegt Cheng. “Toen ik jong was, waren demonstraties heel beschaafd. Er waren geen botsingen met de politie.” Ook al staat hij aan de kant van de demonstranten, toch verdedigt hij de agenten. “De politie van Hongkong is goed getraind, wordt redelijk betaald en is relatief schoon wat betreft corruptie. Er zitten nog altijd goede mensen bij en als de leidinggevenden hun opdragen terughoudend te zijn, dan zullen ze dat doen.”

De media doen uitgebreid en ongehinderd verslag van de demonstraties. Betogers hebben veel kritiek op de Hongkongse tv, die op de hand is van de lokale regering. De gerespecteerde krant SCMP is sinds 2015 in handen van het Chinese Alibaba, wat veel mensen wantrouwig maakt. Maar kritische media zijn er ook, zoals ‘Apple Daily’, dat voor de onafhankelijkheid van Hongkong pleit, wat in China een groot taboe is.

Betogers delen vooral informatie via sociale media. Twitter, Whatsapp en Facebook zijn in Hongkong gewoon te gebruiken, in tegenstelling tot het Chinese vasteland waar die media geblokkeerd worden. Toch kiezen veel activisten liever voor de app Telegram, die complete anonimiteit garandeert.

Humor

China tolereert de vrije informatie-­uitwisseling in Hongkong, al was het maar vanwege de handelsbelangen. Die zijn nog altijd groot, maar wel veel kleiner dan vroeger. Toen de afspraken rond de overdracht van Hongkong aan China werden gemaakt, was het bruto nationaal product van de stad maar liefst een kwart van het hele land. Nu is dat gedaald tot 3 procent, vooral dankzij de enorme economische groei van China.

Sommigen vrezen dat China daarom Hongkong steeds minder nodig heeft. Er zouden plannen zijn om de grensstad Shenzen of Shanghai tot het nieuwe financiële centrum van China te maken. Maar het is moeilijk voorstelbaar hoe de informatievrijheid en het rechtssysteem die zo’n centrum nodig heeft, er in China uit zouden zien.

Vrijheid en rechtszekerheid zijn niet de enige redenen waarom jongeren opkomen voor hun stad. “Ik houd van Hongkong”, zegt demonstrante Betty, die zonder achternaam vermeld wil worden. “Het is hier levendig, multicultureel en de winkels zijn 24 uur per dag open. Het is efficiënt en het was hier altijd heel veilig.” Een andere activist prijst vooral het gevoel voor humor van de Hongkongers. “Ze maken overal grappen over, zelfs als het slecht gaat.” Hij houdt ook van het gemengde culturele karakter van de stad. “We zijn Aziatisch en westers. Ver van de westerse landen, maar we delen hun cultuur.”

Polarisatie

Maar als cultuur de graadmeter is, ziet het er niet goed uit voor de vrijheid in Hongkong. Volgens politicoloog Cheng zijn alle belangrijke posities in de kunstwereld inmiddels in handen van mensen die op de hand zijn van Peking. “Zij verdelen de subsidies. Als je niet doet wat zij interessant vinden, krijg je geen geld en geen expositieruimte.” Cheng wil vooruit kijken en hoop houden, maar hij erkent dat dat op dit moment niet altijd makkelijk is. “Dit was altijd zo’n beschaafde stad, met een Britse inslag”, verzucht hij, “Iedereen respecteerde elkaar. Nu is alles zo gepolariseerd, ook binnen familie. Bij een diner kan het zo uit de hand lopen.” Hij ziet eigenlijk maar twee opties: “Emigreren of je koest houden Maar toch blijven we demonstreren.”

De volledige naam van Betty is bekend bij de redactie.

Lees ook:

Er was eerder onrust in Hongkong, door barbaarse Britten

Ze gingen niet met honderdduizenden of miljoenen mensen de straat op. Maar de opstand, die uitbrak in april 1899 in de direct aan Hongkong grenzende gebieden, was serieus genoeg om de Britse gezagsdragers ter plaatse zorgen te baren.

Hongkongers balen: Chinese huizenzoekers duwen ze van de woningmarkt

Meer en meer Chinezen van het vasteland bevolken Hongkong. Ze overspoelen de scholen, winkelcentra en huizenmarkt. Vooral het laatste is geboren Hongkongers een doorn in het oog: die kunnen geen woning meer krijgen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden