Demonstranten herdenken op 1 juli de 23ste verjaardag van de overdracht van Hongkong door het Verenigd Koninkrijk aan China.

Peking

De vrije geest van Hongkong is getemd, China kijkt alweer verder

Demonstranten herdenken op 1 juli de 23ste verjaardag van de overdracht van Hongkong door het Verenigd Koninkrijk aan China.Beeld EPA

Met een nieuwe wet en de komst van veiligheidsdiensten heeft Peking de tot nu toe vrije stad Hongkong in zijn greep gekregen. Waar stopt de Chinese machtsuitbreiding? 

Feestelijk werd deze week het kantoor van de Chinese veiligheidsdiensten in Hongkong geopend. Carrie Lam, de hoogste bestuurder van de stad met beperkt zelfbestuur in China, sprak van een ‘historisch moment’.  Dat was het zeker, want tot nu toe hoefden de inwoners van Hongkong niet bang te zijn voor de lange arm van Peking. Met de invoering van de Nationale Veiligheidswet per 1 juli is hun vrijheid vergaand ingeperkt.

Die wet is verordonneerd door Peking en van een stempel voorzien door het Volkscongres, Hongkong heeft er nauwelijks of geen inspraak in gehad. Logisch, vinden de autoriteiten in de hoofdstad. China moet iedere vorm van bedreiging kunnen bestrijden, of het nu gaat om afscheidingsbewegingen, terrorisme of verzet tegen de staat. Als die de kop opsteken, is vrijwel alles geoorloofd. Zo kan straks iedereen die oproept tot afscheiding van Hongkong of kritiek heeft op de leiders in Peking, vervolgd worden en in een Chinese gevangenis terechtkomen.

Nu hangt de wet als een zwaard van Damocles boven de hoofden van de inwoners van Hongkong, die meenden te leven met een zekere mate van vrijheid en democratie. Dat was hun immers beloofd in de aanloop naar 1997, toen hun stad door de Britten werd overgedragen aan China. Afgesproken werd dat Hongkong vijftig jaar een eigen bestuur en rechtspraak zou voeren onder het motto: een land, twee systemen. 

Maar de droom van een vrij en democratisch Hongkong lijkt nu gesmoord door de nieuwe wet en de praktische gevolgen die de bewoners vrezen. Vorig jaar gingen al geregeld meer dan een miljoen mensen de straat op, om te protesteren tegen de toenemende invloed van Peking.

Net als tegen de Britten

Sommige oudere Hongkongers hebben nog geprotesteerd tegen de Britten, die zich koloniaal opstelden en de stad ook geen volledige democratie boden. Zo ook emeritus hoogleraar politicologie Joseph Cheng, die vorig jaar bij een typisch Hongkongs ontbijt met rijstepap vertelde dat hij geen demonstratie had gemist sinds de jaren tachtig van de vorige eeuw. De zeventigjarige betoonde zich redelijk optimistisch over de toekomst, al leek dat vooral in de geest van de Duitse filosoof Immanuel Kant, die schreef: ‘Optimisme is een morele plicht’.

Cheng besefte destijds al dat er eigenlijk geen goede afloop te voorzien was voor het conflict tussen de inwoners die hechten aan hun vrijheid en de communistische regering in Peking, die volledige controle nastreeft. Hij verzuchtte dat er eigenlijk maar twee opties waren: “Emigreren of je koest houden. Maar toch blijven we demonstreren.”

Ook jonge Hongkongers zitten nu met de handen in het haar. Velen sluiten hun accounts op sociale media, omdat zij weten dat Peking die in de gaten houdt. In Hongkong waren Twitter, WhatsApp en Facebook vrij te gebruiken, in tegenstelling tot in de rest van China. Daar zijn alleen Chinese platforms vrij toegankelijk en die worden door de internetpolitie grondig gereguleerd en gecensureerd. 

Het is nu aan de aanklagers en rechters in China om te bepalen welke uitingen onder de termen afscheidingsbeweging of terrorisme vallen.  Tot 1 juli konden de Hongkongers vertrouwen op de onafhankelijke rechters in hun stad. Met de nieuwe wet zullen de Hongkongse rechters zich waarschijnlijk meer voegen naar de praktijk in China, waar justitie altijd ten dienste staat van de Communistische Partij. Bovendien kunnen zij uitgeleverd worden aan China en daar berecht. Juist dit gevaar lokte vorig jaar de golf van protest uit.  

Zorgen om de familie

Hongkongers in het buitenland maken zich zorgen over hun familie thuis, maar ook over het gevaar dat ze zelf lopen als ze terugkeren. Zo ook een 38-jarige vrouw, die in een Amsterdams café vertelt over haar zorgen.  Ze wil anoniem blijven vanwege de mogelijke gevolgen van haar kritiek. 

De Hongkongse werkt al jaren in Nederland in de financiële sector en ze heeft het hier goed. Toch wil ze in augustus teruggaan naar Hongkong, om te stemmen in de verkiezingen voor de Legco, het parlement van de stad. Dat ze eerst twee weken in thuisquarantaine zal moeten in Hongkong, waar de virusuitbraak goed onder controle lijkt, is wel de minste van haar zorgen.

Is het veilig om terug te gaan, kan ze straks opgepakt worden vanwege uitingen op sociale media? Moet ze een andere telefoon meenemen, waar die accounts niet op staan? Die vragen spoken door haar hoofd. En vooral: Op wie moet ze stemmen? De belangrijkste critici van de nieuwe veiligheidswet en de grote voorvechters van democratie in Hongkong is inmiddels de mond gesnoerd. Sommigen zijn gevlucht naar het buitenland. Anderen vrezen ieder moment opgepakt te worden.

In de greep van Peking

Zo raakt Hongkong geleidelijk in de greep van de machthebbers in Peking. In feite was deze verandering voorzien, zij het pas vijftig jaar na de overdracht, in 2047. Optimisten hoopten dat China voor die tijd gemoderniseerd zou zijn en vooral vrijer en democratischer geworden. 

Die hoop was niet ongewoon rond de eeuwwisseling, toen de wereld bijkwam van vijftig jaar Koude Oorlog, de Sovjet-Unie op haar laatste benen liep en de Amerikaanse politicoloog Francis Fukuyama het ‘einde van de geschiedenis’ verkondigde. We zouden voortaan in een vrije, liberale wereld leven, waarin conflicten soepel opgelost zou worden.

Maar dat was buiten de ambities van het opkomende China gerekend. Toen Xi Jinping in 2012 naar voren kwam als de nieuwe leider, gaven velen hem nog het voordeel van de twijfel. Als een bestuurder van een jongere generatie, die de Culturele Revolutie aan den lijve had ondervonden, zou hij vast het beste voor hebben met de rechten van de Chinese bevolking. Die hoop wankelde toen Xi in 2016 zijn positie verstevigde en werd definitief de grond in geboord toen twee jaar later de maximale termijn voor het partijvoorzitterschap werd afgeschaft.

Xi, die nu levenslang China kan blijven besturen, wordt inmiddels door vrijwel alle experts gezien als een autocraat. Uit zijn biografie was dit al af te leiden. Juist uit de chaos en wetteloosheid tijdens de Culturele Revolutie, die zowel hem als zijn vader persoonlijk hard hebben geraakt, trok Xi een belangrijke les: de Chinese Communistische Partij moet altijd de macht behouden en de orde in het land bewaren.

Waar stopt de machtshonger?

Hongkong, toch een deel van China, onttrok zich aan de partij en dat moet voor Xi ondraaglijk zijn geweest. Dus is wat in 2047 toch zou gebeuren nu alvast doorgevoerd. De vraag is nu of de machtsuitbreiding stopt in Hongkong, na eerdere campagnes in de rest van het land. Zo heeft Peking circa een miljoen Oeigoeren, de islamitische bevolking van de westelijke provincie Xinjiang, in kampen vastgezet. In de rest van China worden de schaarse dissidenten opgepakt, zoals eerder deze week nog hoogleraar rechten Xu Zhangrun.

Maar China breidt zijn invloed ook uit aan de landsgrenzen. Schermutselingen met India en machtsvertoon in de Zuid-Chinese Zee zijn de meest opvallende uitingen van een nieuwe zelfverzekerdheid, die wordt gesteund door een fenomenale militaire opbouw. En volgens sommige experts zijn dit nog maar stapjes op weg naar een hoger doel: hereniging met Taiwan. Het eiland dat voor de kust van China ligt, maakt volgens Peking onderdeel uit van het moederland, het is slechts een opstandige provincie die weer in het gareel gebracht moet worden.

Militaire oefeningen in de zee rond Taiwan suggereren dat China het eiland met geweld wil innemen en die optie wordt in officiële uitingen altijd opengehouden. Maar Peking heeft andere, meer subtiele middelen om Taiwan onder controle te brengen, zoals via sociale media. Chinese trollen mengen zich volop in debatten en discussies in Taiwan, vooral in de aanloop naar verkiezingen. Tot nu toe zonder veel succes, de op zelfstandigheid gerichte president Tsai Ing-wen is populair en bij de parlementsverkiezingen aan het begin van dit jaar haalden de partijen die haar steunen een ruime overwinning.

De trouwe achterban van China

Een invasie in Taiwan zou internationaal tot heftige reacties leiden. Maar Peking heeft ook veel steun van andere landen, bijvoorbeeld binnen de Verenigde Naties. Daar heeft China zich altijd opgesteld als voorvechter van de belangen van arme landen tegenover de westerse wereld. Financiële steun en infrastructuurprojecten in het kader van de Nieuwe Zijderoute zorgen voor een trouwe achterban.

De westerse wereld is bovendien zeer verdeeld in haar reacties op de Chinese machtsuitbreiding. Het Verenigd Koninkrijk heeft hard gereageerd op de nieuwe wet in Hongkong, de Britten voelen zich daartoe verplicht als voormalige bestuurders van de stad. De Verenigde Staten hebben fors uitgehaald, maar het is zeer de vraag of president Donald Trump die lijn zal vasthouden. In de aanloop naar de presidentsverkiezingen in november kan hij een handelsakkoord met China goed gebruiken. En de Europese Unie? Die heeft slechts haar bezorgdheid uitgesproken. Ook in de Nederlandse politiek is het lot van Hongkong geen groot onderwerp.

Zo lijkt Peking weg te komen met totale controle over de stad die zo trots was op haar zelfstandigheid. President Xi heeft wellicht de conclusie getrokken dat machtsuitbreiding via wetten, veiligheidsdiensten en controle over sociale media te verkiezen is boven militair ingrijpen.

De naam van de 38-jarige vrouw is bij de redactie bekend. 

Lees ook: ‘Het kwaad is al geschied, Hongkong is alle rechten kwijt’

Oud-politica Margaret Ng ziet het somber in voor Hongkong, nu Peking de teugels steeds strakker aantrekt. ‘Als het systeem Peking niet bevalt, veranderen ze het.’

Lees ook: Xi Jinping is rond van buiten, maar vierkant van binnen

De Chinese president Xi Jinping lijkt altijd rustig, maar hij brandt van ambitie. Met de vriendelijk overkomende leider van de nieuwe wereldmacht valt niet te spotten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden