Onder een gebed van de predikant brengen dragers de kist naar de laatste rustplaats van de overledene.

ReportageCoronavirus

De voor veel zwarte Zuid-Afrikanen zo belangrijke begrafenisrituelen zijn nu verboden: ‘Het voelt eenzaam’

Onder een gebed van de predikant brengen dragers de kist naar de laatste rustplaats van de overledene.Beeld Bram Lammers

In Zuid-Afrika zijn culturele tradities en rituelen bij begrafenissen belangrijk, zeker onder de zwarte bevolking. Door corona zijn veel gebruiken nu verboden. De nabestaanden lijden daaronder.

In de tuin is een grote tent opgezet. Thabang Mpina parkeert zijn witte lijkwagen daaronder. De achterklep gaat omhoog. De kist mag de auto niet verlaten, dat zijn de coronaregels. Stickers op het gelakte hout waarschuwen: ‘hoogst besmettelijk’. Slechts een paar mensen mogen achter de auto samenkomen. Mpina opent de kist. Het lichaam dat erin ligt, is in drie lagen doorzichtig plastic gewikkeld. De blik van de nabestaanden erop is kort, hun lichaamshouding zegt alles: zo hoort het niet. In Zuid-Afrika is het, zeker onder de zwarte bevolking, traditie om de gehele nacht voorafgaand aan een uitvaart bij de in huis opgebaarde overledene te waken.

Mpina (37) puft wanneer onder de tent de ceremonie begint. Hij heeft een plekje achteraan in de tuin gekozen. Het is een verstikkend warme zomerdag in Booysens, een middenklassewijk aan de rand van Johannesburg, niet ver van township Soweto. Mpina is volgens de coronavoorschriften volledig ingepakt in beschermende kleding: rubberen laarzen, een onesie zoals chirurgen die dragen, een mondkapje en een plastic duikbril. “Het voelt alsof ik een dikke winterjas aan heb”, fluistert hij.

De predikant die de ceremonie leidt, verontschuldigt zich tegen de circa vijftig aanwezigen: “Ik weet dat we deze dienst eigenlijk in een kerk hadden moeten houden, maar dat mag niet vanwege corona.” En als hij later opzichtig haast maakt in zijn toespraak: “Sorry, we hebben maar twee uur de tijd, dat heeft de regering bepaald.” Hij verzucht dat ‘de moeder, de vrouw en dochter die we vandaag herdenken’ 70 jaar is geworden en dat zij op 12 januari overleed.

Nieuwe uitbraak

Zij was die dag bepaald niet de enige. Op 12 januari stierven volgens de officiële cijfers maar liefst 755 mensen aan corona in Zuid-Afrika. Het land bevindt zich in een tweede golf, die nog harder om zich heen slaat dan de eerste. Volgens Mpina’s manager Suneth Croucamp heeft begrafenisondernemer AVBOB het dubbel zo druk als normaal in deze tijd van het jaar. Officieel overleden in Zuid-Afrika bijna 42.000 mensen aan Covid-19, maar de oversterfte sinds mei ligt boven de 100.000.

 Thabang Mpina (rechts), volledig ingepakt in beschermende kleding, luistert samen met de familie van de overledene naar het gebed van de predikant.  Beeld Bram Lammers
Thabang Mpina (rechts), volledig ingepakt in beschermende kleding, luistert samen met de familie van de overledene naar het gebed van de predikant.Beeld Bram Lammers

Cynisch genoeg spelen juist begrafenissen een cruciale rol bij de hernieuwde corona-uitbraak. Want de tweede golf begon twee maanden geleden weliswaar op eindexamenfeestjes, maar al snel wees de regering uitvaarten aan als belangrijkste superspread-evenementen. Dat er maanden eerder al maatregelen waren genomen om de risico’s ervan te limiteren – maximaal vijftig aanwezigen, geen nachtwake, een ceremonie van maximaal twee uur – mocht maar deels baten. Het probleem is: niet iedereen wil zich aan die regels houden.

“Voor veel zwarte Zuid-Afrikanen zijn culturele rituelen rond een begrafenis van groot belang”, had begrafenisondernemer Croucamp uitgelegd vlak voordat Mpina met de lijkwagen naar Booysens vertrok. Voor witte Zuid-Afrikanen als zijzelf is de impact van de coronabeperkingen doorgaans minder groot. “Zo’n 90 procent van hen laat zich cremeren en koos altijd al voor een sobere of zelfs géén ceremonie.” Maar veel zwarte nabestaanden reageren boos of emotioneel als Croucamps medewerkers de coronaregels uitleggen. “Of ze zoeken bewust naar mazen in de wet. Dat is lastig voor ons. Want als er bijvoorbeeld net iets meer dan vijftig gasten arriveren, moeten wij dan op zo’n moment tegen familieleden zeggen dat ze helaas niet welkom zijn?”

Zo’n 20 kilometer van Booysens, waar Mpina in zijn lijkwagen stapt om de rouwstoet voor te gaan op weg naar de begraafplaats, zit Fikile Ntanzi (50) in haar kleine huis in Soweto. Zij weet hoe de gasten op de begrafenis even verderop lijden. Zelf begroef ze de vader van haar dochter afgelopen oudjaarsdag. “Hij stierf in zijn slaap, maar omdat hij de avond ervoor hevig hoestte, kan het zijn dat hij Covid-19 had.” Dat betekende dat ook zijn lichaam op de avond voor de begrafenis niet thuis kon worden opgebaard, gewassen en gekleed, zoals gebruikelijk is.

Ze zag hoe haar dochter eronder leed. “Wij zwarte Zuid-Afrikanen leven heel intensief met elkaar. Sociaal contact en ondersteuning uit de gemeenschap zijn essentieel binnen onze cultuur. Normaal komen de hele nacht voor de begrafenis mensen langs, vaak honderden. We zitten dan op of rond het matras van de overledene, om samen te rouwen. Nu mag dat niet. De deur van zijn huis zat zelfs op slot de avond voor de uitvaart. Dat gebeurt nooit in een zwart huishouden! Het rouwproces voelde voor mijn dochter nu heel eenzaam. Het was moeilijk zo afscheid te nemen van haar vader.”

Nieuwe reis

En daar komen de spirituele zorgen nog bij. “Rituelen als het wassen en kleden van het lichaam, dat nog één laatste nacht komt slapen in het eigen huis, zijn nodig om de aankomst van de gestorvene in het hiernamaals aan te kondigen aan de voorvaderen. Wij zwarte Zuid-Afrikanen geloven niet dat je sterft, maar dat je bij je dood een nieuwe reis begint. Het is belangrijk voor de eeuwige rust van de overledene om niets van de stervensrituelen over te slaan. Maar door corona moeten we wel. Er bestaan grote zorgen over. We hebben het er op de begrafenis op oudjaarsdag met elkaar over gehad. Hoe lossen we de gaten in de ter hemel bestelling op? Daar bestaat onenigheid over.”

Nabestaanden van de thuis opgebaarde overledene luisteren naar de toespraak van de predikant. Vanwege de coronabeperkingen wordt de ceremonie niet in een kerk maar in de tuin van de familie gehouden. De dienst mag maar twee uur duren.  Beeld Bram Lammers
Nabestaanden van de thuis opgebaarde overledene luisteren naar de toespraak van de predikant. Vanwege de coronabeperkingen wordt de ceremonie niet in een kerk maar in de tuin van de familie gehouden. De dienst mag maar twee uur duren.Beeld Bram Lammers

Tot hoeveel stress dit leidt, bleek laatst uit een item op het journaal, vertelt Ntanzi. Een zwarte vrouw had in de nachten na de begrafenis van haar man steeds maar weer dromen gehad waarin hij tegen haar klaagde dat hij het zo koud had en dat hij ongemakkelijk lag in zijn kist door dat knellende coronaplastic om zich heen. “Toen heeft zij, samen met haar familie, besloten de kist stiekem op te graven en het plastic om zijn lichaam open te knippen, voordat ze hem opnieuw begroeven”, zegt Ntanzi. “Pas daarna vond de vrouw rust.”

Te ver weg om op tijd bij de uitvaart te zijn

Tragische verhalen hoort ook de 28-jarige Thabang Moloi regelmatig. Nadat hij door de coronacrisis eerst zijn baantje bij een callcenter verloor, nam Rebafeti Funeral Services in Soweto hem aan. Bij de begrafenisondernemer konden ze een extra arbeidskracht goed gebruiken. “Verdrietig zijn vooral de verhalen over nabestaanden die te ver weg wonen om op tijd te arriveren voor de uitvaart”, zegt hij, zittend op een witte leren stoel in een showroom vol doodskisten. “Iemand die is overleden aan corona moeten we volgens de regels sneller dan normaal begraven. Maar familieleden moeten soms van ver komen. En de grensposten over land zijn bijvoorbeeld gesloten.”

Vijftig gasten zijn daarbij héél weinig voor de uitvaart van een zwarte Zuid-Afrikaan, benadrukt Moloi. “Op de begrafenis van een vriend van mij, die kort voor de uitbraak van corona werd doodgestoken, kwamen minstens duizend mensen.” Die uitvaart mondde uit in een heus straatfeest. “We vierden zijn leven, de tijd die we met hem mochten hebben”, legt hij uit. Met name wanneer jonge Zuid-Afrikanen overlijden in de townships zijn zulke feesten de laatste twee decennia gewoonte geworden. After tears parties heten ze: het feest na de tranen. Ook die zijn door corona verboden.

Moloi glimlacht. “De politie patrouilleert er speciaal voor in Soweto.” Want nog meer dan de begrafenissen zelf bleken zulke after tears parties gigantische coronabrandhaarden. Toch missen veel jongeren in de townships ze. Vaak duurde zo’n feest de hele middag, vertelt Moloi. Zijn ogen glimmen. De familie van de overledene kookte eten voor de hele buurt. Soms had een after tears party veel weg van een nazit na de uitvaart, waarbij mensen herinneringen ophaalden of gospelliederen zongen. Maar minstens zo vaak werd een dj gehuurd en bracht elke aanwezige een koelbox vol alcohol mee.

Natuurlijk, in aanzienlijk wat gevallen vlogen zulke after tears parties uit de bocht en was er van respect voor de dode nog maar weinig over. Toch geeft ook Ntanzi in haar huis in Soweto toe dat begrafenissen van zwarte Zuid-Afrikanen nu eenmaal uitbundig horen te zijn. “Wij dansen en zingen als er iemand wordt geboren, én we dansen en zingen als er iemand sterft.” De begrafenis van de vader van haar dochter voelde nu ‘kil’ aan, functioneel, bijna onwerkelijk. “Maar het is de prijs die we moeten betalen om niet nóg meer mensen dood te laten gaan aan covid”, beseft ze.

Onder een boom staat een pompje met ontsmettingsmiddel

Een paar kilometer terug uit de richting van Booysens komt de stoet achter Mpina’s lijkwagen aan op een begraafplaats vlakbij het voetbalstadion waar Nederland in 2010 de WK-finale verloor. Aan het graf volgt een kort gebed. Onder een boom staat een pompje met ontsmettingsmiddel. Op de achtergrond zijn graafmachines druk aan het graven. Want de coronapandemie in Zuid-Afrika is voorlopig nog niet voorbij. Het land is nog niet eens begonnen met vaccineren. Virologen waarschuwen daarom voor een derde golf in mei en wellicht zelfs een vierde golf richting het einde van dit jaar.

Zodra de kist begint te zakken, klinken een paar snikkende uithalen. Mannen scheppen zand in het graf. Er gaat een kruis in de grond. Het gaat snel. Meteen daarna keren alle vijftig gasten zwijgend terug naar hun auto’s, ieder op weg naar zijn huis, met zijn eigen individuele verdriet. Van de Afrikaanse levensfilosofie ubuntu – ‘Ik ben door mijn relaties met anderen’ –, die bij begrafenissen normaal nog sterker opgeld doet dan anders, is door corona weinig over. Ook Mpina loopt alleen terug naar zijn lijkwagen. Hij zucht. “Het is allemaal zo anders dan normaal.” Zijn plastic duikbril heeft hij inmiddels op zijn bezwete voorhoofd geschoven.

Zuid-Afrika maakt zich grote zorgen over toekomst, en lang niet alleen vanwege corona

De gevolgen van de coronapandemie zijn ingrijpend in Zuid-Afrika. Niet alleen met betrekking tot begrafenissen, maar ook in het dagelijks leven. Voor de derde keer sinds maart is momenteel een wekenlang alcoholverbod afgekondigd. Het land kent al maanden een avondklok, die om de zoveel tijd wordt vervroegd of verlaat. Er is een mondkapjesplicht. En vorig jaar was er een lockdown, van eind maart tot en met mei, die tot de strengste ter wereld behoorde.

Onderzoeksinstituut National Institute For Communicable Diseases in Johannesburg waarschuwde daarom recent voor ‘de effecten van de snelle en dramatische sociale veranderingen op de mentale gezondheid’. Die effecten mogen ‘niet over het hoofd worden gezien in een land met een aanzienlijke psychiatrische morbiditeit, een beperkte psychische gezondheidszorginfrastructuur en zeer veel armoede en werkloosheid’.

Toch gaf slechts 46 procent van de Zuid-Afrikanen deze maand in een peiling van Ipsos aan het coronavirus te zien als een van hun grootste zorgen. Dat is een veel lager percentage dan de 62 procent in Nederland. Werkloosheid (62 procent) en corruptie (56 procent) ervaren veel meer Zuid-Afrikanen als (meer structurele) kernproblemen. Van alle 28 onderzochte landen wereldwijd zien Zuid-Afrikanen, na de inwoners van Peru, hun toekomst dan ook het somberst in.

Maar volgens Fikile Ntanzi uit Soweto zijn de zorgen over corona met de tweede golf in het land wel toegenomen. Want het virus komt, naarmate meer mensen besmet raken, steeds dichterbij, ook in haar township. “Tijdens de eerste golf zagen mensen vooral statistieken op tv”, zegt ze. “Maar inmiddels kent bijna iedereen iemand die aan covid is overleden.” Begin dit jaar kampte Zuid-Afrika met 24.000 nieuwe vastgestelde infecties per dag. Dat is teruggelopen tot circa 10.000 per etmaal. Wel sterven er in het land met 57 miljoen inwoners nog altijd dagelijks enkele honderden mensen aan Covid-19.

Lees ook: Hoe Nederlandse moslims hun rituelen rondom de dood digitaliseren vanwege het coronavirus

Vanwege het coronavirus digitaliseren Nederlandse moslims hun rituelen rondom de dood. En noodgedwongen krijgen overledenen in Nederland hun laatste rustplaats, niet in het land van afkomst.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden